Đất cần mùn vì mùn vừa là bọt biển giữ nước, vừa là cái túi giữ phân, vừa là thức ăn cho cả một thế giới vi sinh vật làm đất tơi. Phân chuồng là nguồn mùn quý, nhưng phải ủ cho hoai trước khi bón, vì phân tươi nóng, chua, mang mầm bệnh và hạt cỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Tập trước mình đã đọc đất bằng tay. Tập này đi vào thứ làm nên khác biệt giữa đất đen tơi và đất bạc chai: phần hữu cơ, phần sống của đất.
Mùn làm được những việc gì mà phân bao không làm được?
Một bao phân hoá học đưa vào đất một số chất dinh dưỡng nhất định, cây hút được thì tốt, không hút kịp thì trôi theo nước mưa hoặc bay hơi. Mùn thì khác. Nó không chỉ chứa chất dinh dưỡng mà còn có khả năng giữ lại các chất dinh dưỡng khác trên bề mặt của nó, rồi nhả dần cho rễ.
Mùn còn làm keo dính những hạt đất nhỏ thành viên. Đất có cấu trúc viên thì giữa các viên có khe lớn cho nước thoát và không khí đi vào, còn trong mỗi viên có khe nhỏ giữ nước. Nhờ vậy cùng một mảnh đất vừa không úng vừa không khô nhanh.
Với đất cát, mùn giúp giữ nước và giữ phân, đỡ phải tưới liên tục. Với đất sét, mùn chen vào giữa các hạt mịn, làm đất bớt dính, bớt nứt nẻ. Một thứ mà hợp cả hai loại đất trái ngược nhau, hiếm có vật tư nào làm được như vậy.
Và mùn là thức ăn của giun, nấm có ích, vi khuẩn, những sinh vật âm thầm phân giải xác lá, chuyển chất dinh dưỡng sang dạng rễ hút được. Một vườn nhiều mùn là một vườn có cả đội thợ làm việc ngày đêm dưới đất.
Vì sao không nên bón phân chuồng tươi?
Phân chuồng tươi khi vùi vào đất sẽ tiếp tục phân huỷ ngay tại đó. Quá trình này sinh nhiệt và sinh khí, có thể làm nóng và làm ngạt vùng rễ, rễ non tiếp xúc trực tiếp dễ bị thối. Người làm vườn lâu năm hay nói phân tươi làm cháy cây, chính là nói chuyện này.
Phân tươi còn mang theo trứng giun sán, vi khuẩn gây bệnh cho người, đặc biệt nguy hiểm với rau ăn sống. Thêm vào đó là hạt cỏ dại chưa bị tiêu diệt, bón xuống là cỏ mọc kín luống.
Ngoài ra, khi vi sinh vật phân huỷ phân tươi, nhất là phân lẫn nhiều rơm rạ chưa mục, chúng cần đạm để sống và sẽ lấy đạm của đất. Trong vài tuần đầu, cây con đứng cạnh đó có thể bị vàng vì thiếu đạm, dù bạn vừa bón cả một sọt phân.
Ủ hoai là cách để quá trình nóng, ngạt, mất đạm ấy xảy ra trong đống ủ chứ không xảy ra dưới gốc cây. Khi đống ủ đủ nóng, phần lớn mầm bệnh và hạt cỏ cũng bị tiêu diệt. Thứ bạn đưa xuống đất lúc đó đã nguội, ổn định và an toàn hơn nhiều.
Nhận biết phân đã hoai bằng mắt và mũi
Phân đã hoai có màu nâu sẫm đến đen, tơi xốp, cầm lên không còn dính nhớt, bóp ra vụn như đất. Bạn không còn nhận ra rơm hay cỏ ban đầu, hoặc nếu còn thì chúng đã mềm mục, bẻ là gãy.
Mùi là dấu hiệu rõ nhất. Phân tươi hoặc ủ chưa xong có mùi khai, mùi hôi nồng. Phân hoai có mùi giống đất rừng, dịu và dễ chịu. Nếu bạn còn ngửi thấy mùi khai, đống ủ chưa xong việc.
Thử nhiệt cũng đơn giản. Cắm một cây que sâu vào giữa đống ủ, để một lúc rồi rút ra sờ. Que còn nóng ấm nghĩa là vi sinh vật vẫn đang làm việc mạnh. Đống ủ đã nguội hẳn, dù đảo trộn và tưới ẩm cũng không nóng lại, thì gần như đã xong.
Một phép thử nữa người làm vườn hay dùng là gieo vài hạt rau cải vào một chén phân ủ trộn đất. Hạt nảy mầm đều, rễ trắng là ổn. Hạt không nảy hoặc rễ thâm đen là phân còn quá mạnh, cần ủ thêm.
Không có phân chuồng thì lấy chất hữu cơ ở đâu?
Không phải nhà nào cũng nuôi heo nuôi bò. Nhưng chất hữu cơ có ở khắp nơi trong một vườn. Lá rụng, cỏ cắt, rơm rạ, vỏ trấu, bã mía, vỏ đậu, rác bếp từ rau củ, tất cả đều là nguyên liệu.
Cách đơn giản nhất là tủ gốc. Bạn phủ một lớp rơm, lá khô hay cỏ khô lên mặt đất quanh gốc, chừa một khoảng nhỏ sát thân cây để thân không bị ẩm mốc. Lớp phủ này mục dần từ dưới lên, giun kéo nó xuống đất, sau một mùa mặt đất đã khác.
Cách thứ hai là trồng cây phân xanh. Một số cây họ đậu như điền thanh, muồng, đậu mèo được gieo vào lúc đất nghỉ, đến khi ra hoa thì cắt và vùi vào đất. Chúng vừa trả lại khối xanh lớn, vừa mang theo đạm mà vi khuẩn ở nốt rễ cố định từ không khí.
Cách thứ ba là để lại rễ và gốc sau thu hoạch, trừ khi cây bị bệnh. Rễ mục trong lòng đất để lại những đường ống nhỏ cho nước và rễ vụ sau đi theo. Việc nhỏ như không nhổ sạch rễ đã là một cách nuôi đất.
Bón hữu cơ bao nhiêu và vào lúc nào?
Với đất bạc màu, giai đoạn đầu cần lượng hữu cơ khá nhiều, rải đều trên mặt và trộn vào lớp đất mặt trước khi trồng. Về sau, mỗi vụ bổ sung một lượng vừa phải để giữ mức mùn. Mùn trong đất luôn bị vi sinh vật tiêu hao dần, nhất là ở xứ nóng ẩm như mình, nên không có chuyện bón một lần là xong.
Với cây lâu năm, phân hữu cơ thường được bón theo hình chiếu tán, nơi rễ tơ hút mạnh nhất, chứ không phải đổ dồn sát gốc. Đào rãnh nông quanh tán, rải phân, lấp đất mỏng rồi tưới.
Phân hữu cơ không làm cây xanh vọt lên sau vài ngày như phân đạm, nên nhiều người sốt ruột mà bỏ. Hãy coi nó như bữa cơm hằng ngày cho đất, còn phân hoá học là món bổ sung lúc cây cần gấp. Hai thứ đi cùng nhau thì tốt hơn chỉ dùng một thứ.
Việc nhỏ cho tuần này: bạn gom hết lá rụng trong vườn, đừng đốt, đem tủ lên một luống rau. Một tháng sau lật lên xem đất bên dưới, bạn sẽ thấy giun đã tới trước bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phân gà có dùng trực tiếp cho rau được không?
Phân gà rất giàu đạm nên càng nóng, bón tươi dễ làm cháy rễ và mang mầm bệnh. Nên ủ hoai kỹ trước khi dùng, và bón cách xa ngày thu hoạch rau ăn sống.
Phân trùn quế khác phân chuồng thế nào?
Phân trùn quế là phân chuồng hoặc rác hữu cơ đã đi qua ruột giun, nên mịn, tơi, ổn định và ít mùi. Nó dùng được ngay cho rau và cây con, thường bón lượng ít hơn phân chuồng.
Tủ rơm quanh gốc có làm sinh sâu bệnh không?
Lớp phủ khô và thoáng ít khi gây hại, còn lớp phủ ẩm dày ép sát thân có thể làm thân thối và là chỗ trú của ốc sên. Chừa một khoảng trống nhỏ quanh thân và không phủ bằng tàn dư cây bị bệnh.
Đất trồng lâu năm chỉ bón phân hoá học có hồi phục được không?
Được, nhưng cần thời gian. Bắt đầu bổ sung hữu cơ đều đặn, che phủ đất, giảm xới quá sâu, và bạn sẽ thấy đất tơi dần sau vài vụ. Không cần bỏ hẳn phân hoá học, chỉ cần dùng cân bằng hơn.
Ủ phân bao lâu thì dùng được?
Tuỳ nguyên liệu, độ ẩm và cách đảo, thường từ vài tuần đến vài tháng. Đừng dựa vào số ngày mà dựa vào dấu hiệu: đống ủ nguội, màu sẫm, tơi, mùi đất rừng là dùng được.
