Một đời cây lúa chia làm ba chặng. Chặng đầu là sinh trưởng thân lá, từ hạt nảy mầm thành cây mạ rồi đẻ nhánh. Chặng thứ hai là sinh sản, cây làm đòng bên trong thân, rồi trổ bông, nở hoa và thụ phấn. Chặng cuối là chín, hạt ngậm sữa, chín sáp rồi chín vàng. Mỗi chặng cây cần những thứ khác nhau, và biết cây đang ở đâu là biết nên làm gì cho ruộng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Người Việt sống với cây lúa mấy nghìn năm, nhưng không phải ai đi ngang cánh đồng cũng biết lúa đang ở tuổi nào. Tập này mình kể lại đời cây lúa, từ hạt thóc nảy mầm đến bông lúa trĩu hạt.
Chặng thứ nhất: mạ và đẻ nhánh
Hạt thóc hút nước, nứt nanh, nhú mầm và rễ. Trong những ngày đầu, cây mạ sống nhờ chất dự trữ trong hạt. Khi ra được vài lá thật, cây bắt đầu tự nuôi mình bằng quang hợp và rễ hút từ đất.
Giai đoạn đẻ nhánh bắt đầu khi cây có vài lá. Từ các mắt ở gốc thân, cây mọc ra những nhánh con, mỗi nhánh có thể trở thành một bông lúa. Số nhánh hữu hiệu, tức là nhánh về sau cho bông, là một trong những yếu tố chính quyết định năng suất.
Lúc này cây cần đạm để đẻ nhánh khoẻ, cần nước nông vừa phải và cần ánh sáng. Ruộng ngập sâu quá thì lúa đẻ kém. Cấy hay sạ quá dày thì các cây tranh nhau ánh sáng, đẻ ít.
Không phải nhánh nào cũng cho bông. Những nhánh đẻ muộn thường yếu, sẽ chết hoặc cho bông nhỏ. Người trồng lúa có kinh nghiệm muốn lúa đẻ nhánh sớm, tập trung, rồi dừng đúng lúc, chứ không muốn lúa đẻ lai rai mãi.
Chặng thứ hai: làm đòng, chặng quyết định số hạt
Đến một lúc, cây ngừng đẻ nhánh và bắt đầu hình thành bông non bên trong thân, gọi là làm đòng. Nhìn bên ngoài chưa thấy gì, nhưng bóc thân lúa ra sẽ thấy một bông non nhỏ xíu như sợi lông trắng, lớn dần lên theo ngày.
Đây là giai đoạn quyết định bông lúa sẽ dài bao nhiêu, có bao nhiêu hạt. Thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, rét hay nóng bất thường lúc làm đòng đều làm bông ngắn, ít hạt, có khi lép.
Lá đòng là lá cuối cùng, mọc ngay trên bông. Lá đòng và hai lá bên dưới là những lá nuôi hạt chính về sau. Giữ cho lá đòng xanh, sạch sâu bệnh là giữ năng suất. Đó là lý do người trồng lúa rất lo khi sâu cuốn lá hay bệnh hại lá đòng vào giai đoạn này.
Giai đoạn này cây cần kali và lân để bông to, chắc, cần nước đầy đủ. Bón thêm đạm quá muộn lúc này dễ làm cây xanh lâu, dễ đổ, dễ bệnh.
Trổ bông và thụ phấn: vài ngày quan trọng nhất
Khi đòng đủ lớn, bông lúa vươn ra khỏi bẹ lá đòng, gọi là trổ bông. Một ruộng lúa thường trổ rải rác trong vài ngày. Hoa lúa rất nhỏ, mỗi hạt thóc là một hoa, mở vỏ trấu ra vào khoảng giữa buổi sáng đến trưa, tung phấn trong một thời gian ngắn rồi khép lại.
Lúa chủ yếu tự thụ phấn trong cùng một hoa. Nhưng hạt phấn lúa rất nhạy cảm với thời tiết. Gặp nắng nóng gay gắt hoặc rét đậm đúng lúc trổ, hạt phấn hỏng, hạt lép nhiều. Mưa to kéo dài lúc trổ cũng làm phấn trôi, hoa không thụ được.
Vì vậy ngành nông nghiệp các địa phương thường khuyến cáo khung lịch gieo cấy để lúa trổ vào lúc thời tiết thuận lợi nhất, né những đợt rét cuối vụ đông xuân ở miền Bắc, né nắng nóng cực điểm ở miền Trung, né lũ ở đồng bằng. Gieo đúng lịch khung chính là chọn ngày trổ cho lúa.
Trong mấy ngày trổ, hạn chế đi lại làm động cây, và tránh phun thuốc vào buổi sáng khi hoa đang nở nếu không thật cần.
Chặng chín: từ ngậm sữa đến vàng hạt
Sau khi thụ phấn, hạt lúa bắt đầu tích tinh bột. Giai đoạn đầu gọi là ngậm sữa: bóp hạt thấy chảy ra một chất lỏng màu trắng như sữa. Đây là lúc chim, chuột, bọ xít hôi thích nhất. Bọ xít hôi chích hút hạt ở giai đoạn này làm hạt lép, lửng.
Sau đó hạt đặc dần lại thành dạng sáp, bóp không còn chảy nước mà mềm như sáp. Rồi hạt cứng dần, vỏ trấu chuyển vàng, đó là chín.
Trong giai đoạn chín, cây chuyển chất dinh dưỡng từ lá, thân về hạt. Lá già vàng dần là chuyện bình thường. Nhưng lá đòng nên còn xanh lâu nhất có thể để nuôi hạt tới cuối.
Gần cuối, người ta thường rút cạn nước ruộng để lúa chín đều và nền ruộng khô cứng, dễ gặt. Thời điểm rút nước tuỳ giống và vụ, thường theo khuyến cáo của địa phương.
Đọc cánh đồng để biết lúa đang ở đâu
Lúa đang đẻ nhánh: ruộng xanh, cây thấp, khóm lúa nở dần ra, đếm được số nhánh tăng lên mỗi tuần. Lúa làm đòng: cây cao vọt, thân tròn mập ở gốc, lá đòng bắt đầu nhú. Lúa trổ: bông vươn ra khỏi bẹ, có những sợi nhị trắng li ti trên bông vào buổi sáng.
Lúa ngậm sữa: bông còn xanh, cong nhẹ. Lúa chín: bông vàng, cúi đầu, ruộng chuyển màu vàng từ trên xuống.
Thời gian của từng chặng phụ thuộc vào giống ngắn ngày hay dài ngày, vào mùa vụ và vùng. Giống ngắn ngày rút ngắn chủ yếu chặng đẻ nhánh, còn chặng làm đòng tới chín thường ít thay đổi hơn giữa các giống.
Lần tới đi qua một cánh đồng, bạn thử dừng lại, bóc một thân lúa xem có đòng chưa, hay bóp một hạt xem đã ngậm sữa chưa. Cánh đồng sẽ không còn chỉ là một màu xanh hay vàng nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúa có nhiều hạt lép?
Hạt lép có thể do thời tiết bất lợi lúc trổ như rét, nóng, mưa to, do bọ xít chích hút lúc ngậm sữa, do bệnh hại bông, hoặc do cây thiếu dinh dưỡng lúc làm đòng. Xem lại thời tiết và sâu bệnh từ lúc trổ để tìm nguyên nhân.
Lá đòng quan trọng thế nào?
Lá đòng cùng hai lá ngay dưới nó là nguồn nuôi hạt chính trong giai đoạn chín. Lá đòng bị sâu cuốn, bệnh đốm sớm thì hạt kém chắc, năng suất giảm rõ.
Lúa đẻ nhánh muộn có tốt không?
Nhánh đẻ muộn thường yếu, ít khi thành bông hữu hiệu, lại tranh dinh dưỡng với nhánh chính. Người trồng thường muốn lúa đẻ sớm, tập trung.
Lúa ngắn ngày và dài ngày khác nhau ở đâu?
Khác nhau chủ yếu ở độ dài của chặng sinh trưởng thân lá. Lúa ngắn ngày giúp né thiên tai, tăng số vụ, còn lúa dài ngày thường có thời gian tích luỹ dài hơn tuỳ giống.
Có nên bón phân lúc lúa trổ bông không?
Thường không khuyến khích bón đạm lúc trổ vì dễ làm lúa đổ, bệnh và chín không đều. Nhu cầu dinh dưỡng cho bông nên được đáp ứng từ giai đoạn làm đòng, theo khuyến cáo của địa phương.
