Bón phân đủ là bón cho cây cái nó đang thiếu nhất, vào đúng lúc nó cần, ở đúng chỗ rễ hút được. Năng suất tăng theo phân chỉ tới một ngưỡng, quá ngưỡng đó phần thừa bị trôi đi, làm cây vóng yếu, mời sâu bệnh tới, và với một số loại phân còn làm đất chua dần.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Có một câu mình nghe nhiều nhất ở ngoài đồng: thấy cây chưa đẹp thì bón thêm. Tập này mình nói vì sao lối nghĩ đó tốn tiền mà nhiều khi còn hại cây.
Cái thùng gỗ và chất thiếu nhất
Có một hình ảnh mà các thầy dạy nông học rất hay dùng. Hãy nghĩ tới một cái thùng gỗ ghép bằng nhiều thanh, mỗi thanh là một yếu tố cây cần: đạm, lân, kali, canxi, nước, ánh sáng. Nước trong thùng chỉ dâng tới thanh gỗ ngắn nhất, đổ thêm cũng tràn ra ở đó.
Ý tưởng này gắn với tên nhà hoá học người Đức Justus von Liebig ở thế kỷ mười chín, thường được gọi là định luật tối thiểu. Nói đơn giản, sự phát triển của cây bị giới hạn bởi yếu tố đang thiếu nhất, chứ không phải bởi tổng số phân bạn bỏ vào.
Cho nên nếu cây đang thiếu kali mà bạn cứ bón đạm, cây không lớn thêm được bao nhiêu, phần đạm thừa chỉ làm lá mềm và trôi xuống mương. Nếu rễ đang úng, thanh gỗ ngắn nhất là không khí trong đất, bón gì cũng vô ích.
Thế nên trước khi hỏi bón bao nhiêu, hãy hỏi cây đang bị chặn ở đâu. Đó là lý do mình rất hay khuyên đọc lá, đào xem rễ, và nếu có điều kiện thì phân tích đất trước khi quyết định.
Vì sao năng suất không tăng mãi theo phân?
Khi bạn bón phân cho một mảnh đất đang đói, vài lần bón đầu cho kết quả rõ rệt. Bón thêm nữa, năng suất vẫn tăng nhưng tăng ít dần. Đến một lúc, bón thêm không tăng nữa, và nếu cố bón tiếp, năng suất có khi còn giảm.
Lý do thứ nhất là cây có giới hạn sinh lý. Một cây lúa chỉ đẻ được ngần ấy nhánh, mang được ngần ấy hạt, theo giống và theo ánh nắng của mùa đó. Phân không thay được nắng.
Lý do thứ hai là phân thừa gây hại ngược. Đạm thừa làm lá rậm, che khuất nhau, gốc ẩm, nấm bệnh và rầy kéo tới, cây yếu và dễ đổ. Phân thừa ở vùng rễ làm nồng độ muối trong đất tăng, rễ khó hút nước, gặp nắng là héo.
Lý do thứ ba là tiền. Mỗi bao phân bón thêm sau ngưỡng là một khoản chi không mang lại gì, cộng thêm tiền thuốc để trị sâu bệnh mà chính phân thừa gọi tới. Người làm lâu năm hay nói bón vừa tay mới là người giỏi, không phải người bón mạnh tay.
Chia nhỏ lần bón: cho cây ăn từng bữa
Một cây trồng không ăn hết phân trong một ngày. Nó ăn từ từ, theo từng giai đoạn. Khi cây con, rễ ít, cần ít. Khi cây vươn lá, đẻ nhánh, cần nhiều đạm. Khi ra hoa, nuôi trái, nhu cầu kali và lân nổi lên.
Bón một lần thật nhiều ngay đầu vụ thì phần lớn phân nằm chờ trong đất, gặp mưa là trôi, gặp nắng là bay, đến lúc cây cần nhất thì không còn bao nhiêu. Chia ra nhiều lần, mỗi lần vừa đủ cho giai đoạn đó, vừa hiệu quả vừa ít mất mát.
Với đất cát, việc chia nhỏ càng quan trọng vì đất giữ phân kém. Với rau ăn lá ngắn ngày, nhiều người hoà loãng phân để tưới theo từng tuần, thay cho một lần bón đậm.
Lân là ngoại lệ một phần, vì ít di chuyển trong đất, nên thường được bón lót vào lúc làm đất. Phân hữu cơ cũng thường bón lót. Còn đạm và kali thì hợp với việc chia ra theo giai đoạn.
Bón đúng chỗ: rễ ở đâu thì phân ở đó
Rễ hút dinh dưỡng chủ yếu bằng rễ tơ, những sợi rễ nhỏ màu trắng. Với cây lâu năm, rễ tơ tập trung nhiều ở vùng đất dưới mép tán, nơi giọt mưa từ lá rơi xuống, chứ không phải sát gốc.
Đổ phân sát gốc cây ăn trái là một lỗi rất phổ biến. Ở đó toàn rễ lớn già, ít hút, mà phân tập trung lại dễ làm thối gốc. Bón theo vòng ở hình chiếu tán, xới nhẹ rồi lấp, tưới cho phân tan, là cách đúng hơn nhiều.
Với rau màu, phân bón thúc nên rải cách gốc một khoảng nhỏ, không để hạt phân chạm vào lá và thân. Hạt phân dính trên lá ướt có thể làm cháy thành những đốm.
Đất phải ẩm khi bón. Đất khô mà rải phân rồi để đó, phân không tan, rễ không hút, đến khi tưới đẫm thì phân tan ồ ạt ngay vùng rễ. Bón khi đất ẩm, hoặc bón xong tưới nhẹ để phân tan dần, là thói quen nên giữ.
Dấu hiệu cây đang bị bón thừa
Cây thừa đạm có lá xanh đậm quá mức, mềm, to, thân vóng dài, lóng xa. Cây ăn trái ra đọt non liên tục mà ít hoa. Rau ăn lá thì dễ dập, mau úng, để không được lâu.
Cây bị dư phân ở vùng rễ thì mép lá cháy, rễ thâm nâu, đất có lớp váng trắng trên mặt khi khô, nhất là trong chậu. Đó là muối từ phân tích tụ lại.
Khi thấy những dấu hiệu này, việc đầu tiên là dừng bón. Với chậu, tưới đẫm nhiều lần cho nước chảy ra lỗ đáy để rửa bớt muối. Với vườn, tưới đẫm và bổ sung hữu cơ, chờ cây cân bằng lại.
Một thói quen nhỏ mà rất đáng làm là ghi sổ bón phân: ngày nào, loại gì, bao nhiêu, cho luống nào. Cuối vụ đặt sổ cạnh kết quả thu hoạch, bạn sẽ tự tìm ra lượng vừa tay cho chính mảnh đất của mình, thứ không cuốn sách nào biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Có công thức chung lượng phân cho mọi cây không?
Không có công thức đúng cho mọi nơi, vì đất, giống, mùa vụ và mục tiêu năng suất khác nhau. Các khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương là điểm xuất phát tốt nhất, rồi bạn điều chỉnh theo quan sát vườn mình.
Bón phân lúc trời sắp mưa có tốt không?
Mưa nhẹ sau khi bón giúp phân tan và thấm xuống, nhưng mưa to có thể cuốn phân trôi đi, nhất là trên đất dốc. Nên xem dự báo và tránh bón trước những trận mưa lớn.
Phân tan chậm có lợi gì?
Phân tan chậm nhả chất dinh dưỡng từ từ theo thời gian, giảm mất mát và giảm số lần bón. Nó thường đắt hơn phân thường, hợp với cây trồng chậu, cây cảnh hoặc nơi khó bón nhiều lần.
Cây còi có phải luôn do thiếu phân không?
Không. Cây còi có thể do rễ úng, đất chai, tuyến trùng, đất quá chua, thiếu nắng hoặc giống kém. Hãy loại trừ những nguyên nhân đó trước khi bón thêm.
Bón phân hoá học lâu năm có làm hỏng đất không?
Phân hoá học dùng hợp lý không làm hỏng đất, nhưng chỉ dùng phân hoá học mà không trả lại hữu cơ thì đất dần mất mùn, chai cứng và có thể chua lên. Kết hợp với hữu cơ là cách giữ đất lâu dài.
