Đất chua là đất có nhiều ion gây chua bám trong đất, làm cây khó hút lân, canxi, magiê, trong khi nhôm và sắt hoà tan nhiều đến mức hại rễ. Bón vôi giúp đất bớt chua, nhưng chỉ có ích khi đất thật sự chua, bón cách phân đạm vài tuần và rải đều, còn bón bừa thì làm hại đất thay vì cứu.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở rất nhiều vùng quê, cứ đầu vụ là có thói quen rắc vôi như một nghi lễ. Tập này mình nói cho rõ vôi làm gì trong đất, khi nào nên bón và khi nào nên dừng tay.
Đất chua ảnh hưởng tới cây như thế nào?
Hình dung đất như một cái chợ, rễ cây là người đi mua, các chất dinh dưỡng là hàng hoá. Độ chua của đất quyết định món hàng nào được bày ra, món nào bị cất vào kho. Ở đất chua, lân bị sắt và nhôm giữ chặt lại, bón xuống mà cây không mua được. Canxi và magiê thì dễ bị rửa trôi đi.
Cùng lúc đó, nhôm ở dạng hoà tan nhiều lên. Nhôm hoà tan làm chóp rễ bị tổn thương, rễ ngắn, mập, ít rễ tơ. Cây có bộ rễ như vậy thì gặp nắng là héo, bón phân không ăn, lá vàng mà bạn tưởng thiếu đạm, cứ bón thêm đạm mãi.
Vi sinh vật có ích trong đất cũng kém hoạt động khi đất quá chua. Vi khuẩn cố định đạm ở nốt sần rễ cây họ đậu chẳng hạn, gặp đất chua là ít nốt sần, đậu trồng lên kém hẳn.
Không phải cây nào cũng ghét đất chua. Chè, dứa, sim, mua thì chịu chua rất tốt, thậm chí thích hơi chua. Vì vậy chuyện có nên bón vôi hay không phụ thuộc vào cả đất lẫn cây bạn định trồng.
Làm sao biết đất nhà mình có chua không?
Cách chắc nhất là đo. Ngoài cửa hàng vật tư có bán giấy thử và máy đo cầm tay, dùng rất đơn giản, tuy độ chính xác không bằng phân tích ở phòng thí nghiệm. Muốn đo cho đúng, bạn trộn đất với nước sạch, khuấy đều, để lắng rồi mới đo phần nước ở trên.
Nếu chưa có dụng cụ, vườn cũng tự kể cho bạn nghe. Đất chua thường mọc nhiều cây sim, cây mua, cỏ tranh, dương xỉ. Đất đồi bị rửa trôi lâu năm, đất bạc màu chỉ bón phân hoá học, đất mùa mưa kéo dài thường có xu hướng chua.
Cũng phải phân biệt đất chua thường với đất phèn. Đất phèn hay gặp ở vùng trũng như Đồng Tháp Mười, Tứ Giác Long Xuyên, có lớp đất chứa chất sinh phèn nằm dưới sâu. Khi lớp đó bị đào lên và gặp không khí, nó sinh ra axit rất mạnh, nước ruộng trong vắt, có váng vàng gỉ sắt nổi trên mặt.
Đất phèn mà rải vôi như đất chua thường thì như muối bỏ biển. Cách sống với đất phèn chủ yếu là giữ nước, không đào xới đưa lớp phèn lên, lên liếp có rãnh để rửa phèn bằng nước mưa, và theo hướng dẫn của cán bộ nông nghiệp địa phương, những người hiểu đất vùng mình nhất.
Bón vôi đúng cách: lúc nào, bón ra sao?
Vôi làm việc chậm. Nó cần đất ẩm và cần thời gian để phản ứng, nên thường được bón trước khi trồng vài tuần, rải đều mặt đất rồi cày xới trộn vào lớp đất mặt. Bón ngay sát ngày gieo, nhất là bón dồn vào hố trồng, dễ làm rễ non bị sốc.
Điều quan trọng thứ hai là không trộn vôi chung với phân đạm, nhất là phân có gốc amôn như urê. Vôi gặp loại đạm này làm đạm bay hơi thành khí, bạn ngửi thấy mùi khai, phần đạm đó mất luôn. Cũng đừng trộn vôi với phân chuồng tươi rồi để đó, vì cũng mất đạm như vậy. Bón vôi trước, chờ một thời gian rồi mới bón phân.
Lượng vôi bao nhiêu thì tuỳ đất chua tới đâu và đất nặng hay nhẹ. Đất sét nặng cần nhiều vôi hơn đất cát để thay đổi cùng một mức chua. Ở đây mình không đưa con số chung, vì một con số chung áp cho mọi đất là cách nhanh nhất để bón sai. Bạn nên đo trước, rồi hỏi khuyến nông địa phương lượng phù hợp.
Còn một chuyện nữa là chọn loại vôi. Vôi bột trắng thông thường tác dụng nhanh nhưng mạnh, dễ gây bỏng rễ và bỏng da tay. Bột đá vôi nghiền và vôi có magiê thì tác dụng chậm hơn, êm hơn. Khi rải vôi, nhớ đeo khẩu trang, găng tay, kính, và rải lúc lặng gió.
Những lỗi bón vôi hay gặp
Lỗi thứ nhất là bón theo thói quen, năm nào cũng bón mà chưa từng đo đất. Đất vốn đã hết chua mà bón thêm thì đất trở nên kiềm. Ở đất kiềm, cây lại thiếu sắt, kẽm, mangan, lá non vàng nhạt giữa các gân xanh, nhìn rất giống bệnh.
Lỗi thứ hai là bón vôi rồi để trên mặt đất không xới, gặp mưa to trôi tuột xuống rãnh. Vôi rất ít di chuyển xuống sâu trong đất, nên nó chỉ có ích ở chỗ được trộn vào.
Lỗi thứ ba là nghĩ vôi là phân bón. Vôi cung cấp canxi và chỉnh độ chua, nhưng không thay được đạm, lân, kali. Đất chua mà chỉ bón vôi không bón phân thì cây vẫn đói.
Lỗi thứ tư là quên rằng đất cứ chua trở lại. Phân hoá học có gốc amôn, mưa rửa trôi, thu hoạch mang đi canxi, tất cả làm đất dần chua lại theo thời gian. Bón vôi một lần không xong chuyện, mà là việc theo dõi và điều chỉnh mỗi vài năm.
Giảm chua bằng chất hữu cơ: con đường chậm mà bền
Ngoài vôi, chất hữu cơ là người bạn lâu dài của đất chua. Mùn có khả năng như một tấm đệm, giữ cho độ chua của đất không dao động mạnh, và bao bọc nhôm hoà tan để nó bớt hại rễ. Đó là vì sao những vườn bón phân chuồng hoai, tủ gốc đều đặn thường ít bị cảnh rễ thối ngắn dù đất vẫn hơi chua.
Tro bếp cũng có tính kiềm và có kali, dùng lượng vừa phải cũng giúp giảm chua cho vườn nhà. Nhưng tro rất mặn và mạnh, rải dày sát gốc dễ làm cháy rễ non, nên rải mỏng, rải đều.
Một mẹo nữa là chọn cây hợp đất trong lúc chờ đất được cải tạo. Chè, dứa, khoai lang, sắn chịu chua khá; rau cải, hành, đậu thì ưa đất ít chua hơn. Trồng đúng cây đúng đất, bạn đỡ phải chống lại thiên nhiên.
Nếu bạn đang có một mảnh đất từng bón vôi mấy năm liền, việc đầu tiên tuần này là đi mua một dụng cụ đo đất rẻ tiền và đo thử. Có khi bạn sẽ thấy mình đang bón một thứ mà đất không còn cần nữa.
Câu hỏi thường gặp
Bón vôi xong bao lâu thì gieo trồng được?
Thường người ta chờ vài tuần, đất có độ ẩm để vôi kịp phản ứng. Vôi tác dụng nhanh và bón nhiều thì càng nên chờ lâu hơn. Hỏi khuyến nông địa phương để có khoảng chờ phù hợp với loại vôi và cây trồng.
Vỏ trứng nghiền có thay vôi được không?
Vỏ trứng có canxi nhưng phân giải rất chậm nếu không nghiền thật mịn, nên chỉ hợp với chậu cây hay vườn rất nhỏ. Với ruộng vườn, lượng vỏ trứng không đủ để thay đổi độ chua đáng kể.
Đất nhà mình hơi chua mà trồng rau vẫn tốt thì có cần bón vôi không?
Nếu rau vẫn khoẻ, rễ trắng nhiều, năng suất ổn thì không cần vội. Cứ tiếp tục bón hữu cơ và theo dõi. Bón vôi chỉ khi đất đo thấy chua và cây có dấu hiệu khó khăn.
Vì sao bón vôi mà lá cây lại vàng hơn?
Có thể bạn đã bón quá tay khiến đất chuyển sang kiềm, làm cây khó hút sắt và một số vi lượng, lá non vàng giữa các gân. Cũng có thể vôi trộn chung với đạm làm mất đạm. Nên đo lại đất trước khi xử lý tiếp.
Ruộng lúa có cần bón vôi không?
Lúa chịu chua khá, và khi ruộng ngập nước thì độ chua cũng tự dịu bớt. Chỉ ruộng chua nặng hoặc ruộng phèn mới cần biện pháp riêng, nên theo khuyến cáo của địa phương thay vì bón đại trà.
