Đất tốt là đất cầm lên thấy tơi, bóp lại thành nắm rồi chạm nhẹ là vỡ, màu sẫm, mùi thơm ngai ngái như sau cơn mưa, và đào một xẻng là gặp vài con giun. Đất như vậy giữ được nước cho rễ uống mà vẫn thoát được phần thừa, để rễ còn chỗ thở.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Tập đầu tiên, mình không nói chuyện cây mà nói chuyện cái nền dưới chân cây. Rất nhiều lần cây còi, cây vàng, bón gì cũng không lên, mà gốc rễ của chuyện lại nằm ở đất. Mình sẽ cùng bạn đọc đất bằng những thứ có sẵn trong nhà.
Bóp một nắm đất: cách biết đất cát, đất thịt hay đất sét
Bạn lấy một nắm đất ở độ sâu chừng một gang tay, chỗ rễ cây hay ăn tới. Nếu đất khô quá thì nhỏ vài giọt nước cho ẩm vừa, giống độ ẩm của đất sau cơn mưa một ngày. Rồi bạn bóp chặt lại trong lòng bàn tay.
Đất cát thì bóp không thành nắm, hoặc thành nắm rồi rời ngay khi mở tay, chà giữa hai ngón thấy rạo rạo như cát biển. Đất sét thì ngược lại, bóp thành cục dẻo, miết giữa ngón cái và ngón trỏ ra được một dải dài bóng loáng, dính tay. Đất thịt nằm ở giữa: bóp thành nắm, chạm nhẹ thì vỡ ra thành nhiều viên nhỏ, chà thấy mịn mà không quá dính.
Vì sao chuyện này quan trọng. Đất cát hạt to, giữa các hạt có nhiều khe rộng, nước chảy tuột qua, phân bón cũng trôi theo, nên trồng trên đất cát phải tưới thường hơn và bón ít một nhưng nhiều lần. Đất sét hạt mịn, giữ nước lâu nhưng dễ bí, mưa thì đọng, nắng thì nứt nẻ.
Phần lớn đất vườn ở mình không thuần một loại mà pha trộn. Đất bãi ven sông thường là đất thịt nhẹ, đất phù sa đồng bằng có khi nặng sét, đất đồi miền Trung nhiều cát sỏi, đất đỏ Tây Nguyên tuy nhìn mịn nhưng lại tơi xốp nhờ cấu trúc viên. Biết đất mình nằm ở đâu trên cái thang ấy là đã biết cách tưới và cách bón khác nhau rồi.
Màu đất và mùi đất nói lên điều gì?
Đất càng sẫm màu thì thường càng nhiều mùn, tức là chất hữu cơ đã phân giải, thứ làm cho đất tơi và giữ được dinh dưỡng. Đất bạc trắng, xám nhạt ở lớp mặt thường là đất đã bị rửa trôi nhiều năm, ít mùn. Tuy vậy đừng so màu giữa hai vùng khác nhau, vì đất đỏ bazan đỏ do sắt chứ không phải vì thiếu mùn.
Một dấu hiệu đáng để ý là những vệt xanh xám hoặc đốm gỉ sắt khi đào xuống sâu. Đó là dấu vết của nước đọng lâu ngày, đất thiếu không khí. Gặp những vệt này ở độ sâu rễ hay ăn tới thì bạn biết chỗ đó thoát nước kém, trồng cây lâu năm phải lên mô cao.
Còn mùi thì rất thật thà. Đất khoẻ có mùi ngai ngái dễ chịu, chính là mùi của vi sinh vật đang sống trong đất. Đất có mùi chua, mùi thối như trứng ung là đất đang bị ngập và yếm khí, rễ cây ở đó đang khổ.
Đất không có mùi gì, khô khốc, thường là đất nghèo sự sống. Tập ngửi đất ở vài góc vườn, mũi bạn sẽ quen rất nhanh.
Đào một xẻng đếm giun: phép thử rẻ nhất mà nói được nhiều nhất
Bạn đào một hố vuông cỡ một xẻng, sâu cỡ một gang tay, rồi bóp vụn đất ra trên một tấm bao và đếm giun. Làm việc này vào lúc đất ẩm, sáng sớm hoặc sau mưa, vì lúc khô hạn giun chui sâu xuống, đếm sẽ không công bằng.
Giun đất không tự nhiên mà có. Chúng chỉ ở lại nơi có thức ăn là xác lá, rễ mục, phân hoai, và nơi đất không quá chua, không quá nhiều thuốc. Thấy nhiều giun nghĩa là đất có thức ăn cho sinh vật, mà đất có thức ăn cho sinh vật thì cũng có thức ăn cho cây.
Giun còn đào đường hầm cho nước mưa thấm sâu và rễ len theo, phân giun lại là những viên đất tơi giàu dinh dưỡng.
Nếu đào cả chục chỗ mà không thấy con giun nào, đừng vội nghĩ đất xấu hết thuốc chữa. Thường đó là đất lâu năm chỉ bón phân hoá học, không có gì hữu cơ trả lại. Chỉ cần vài mùa tủ gốc, bón phân hoai, giun sẽ tự quay về.
Thử thấm nước và thử đất chai: biết đất có thở được không
Phép thử thứ tư cần một cái lon hở hai đầu hoặc một khúc ống nhựa to. Bạn ấn nó xuống đất chừng vài đốt ngón tay, đổ đầy nước rồi xem nước rút hết trong bao lâu. Làm thêm lần thứ hai ngay sau đó, vì lần đầu đất khô hút nước nhanh, lần hai mới phản ánh đúng.
Nước rút trong vài phút là đất thoát rất nhanh, thường là đất cát, cây dễ thiếu nước. Nước đọng cả tiếng không rút là đất bí, rễ dễ úng. Lý tưởng là nằm ở khoảng giữa, nước rút đều trong chừng mười mấy phút đến nửa tiếng.
Bạn cũng thử cắm một que sắt nhỏ hoặc một cây chĩa xuống đất ẩm. Đi xuống nhẹ nhàng rồi bỗng khựng lại ở một độ sâu nhất định, đó thường là lớp đất chai, hình thành do cày bừa ở cùng một độ sâu nhiều năm hoặc do đi lại nén chặt. Rễ gặp lớp chai này thì bò ngang, không xuống được, gặp nắng là cây héo trước.
Lớp chai không tự hết. Cách phá là xới sâu hơn lớp đó vào lúc đất ẩm vừa, trồng những cây có rễ cọc khoẻ để chúng xuyên qua, và hạn chế giẫm lên luống. Ở vườn nhà, chỉ cần làm lối đi riêng, không bước lên chỗ trồng, đất đã đỡ nén rất nhiều.
Đọc xong đất thì làm gì tiếp?
Đọc đất không phải để chấm điểm đất mà để biết mình nên làm gì trước. Đất cát thì việc đầu tiên là thêm chất hữu cơ để nó giữ nước. Đất sét thì việc đầu tiên là lên luống cao, thêm chất hữu cơ và tránh xới lúc đất còn ướt, vì xới đất sét ướt là làm nó đóng cục cứng hơn.
Phép thử bằng tay không thay được phân tích đất, nhất là khi định trồng cây lâu năm trên diện tích lớn. Lúc đó hãy hỏi khuyến nông địa phương nơi nhận phân tích mẫu đất.
Nhưng với một vườn nhỏ, chừng ấy phép thử đã đủ cho bạn khởi đầu đúng hướng. Quan trọng hơn là ghi lại. Mỗi năm đào thử đúng mấy chỗ ấy, đếm giun, đổ nước, so với năm trước. Đất thay đổi chậm, nên chỉ có ghi chép mới cho bạn thấy mình đang đi đúng hay sai.
Cuối tuần này bạn thử làm phép bóp đất ở ba góc vườn xem. Rất có thể bạn sẽ ngạc nhiên vì ba góc là ba loại đất khác nhau, và đó cũng là lý do cùng một cây mà góc này tốt, góc kia còi.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có phải là đất tốt không?
Đất đỏ bazan có cấu trúc viên tơi xốp, sâu và thoát nước tốt nên rất hợp cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu. Điểm yếu của nó là dễ chua và dễ bị rửa trôi trên đất dốc, nên vẫn phải giữ mùn và che phủ đất.
Đất có nhiều kiến và mối có xấu không?
Kiến và mối là dấu hiệu đất khô và có nhiều xác thực vật, không hẳn là xấu. Chỉ đáng lo khi mối ăn vào rễ hoặc gốc cây sống, thường xảy ra khi đất quá khô và có gỗ mục vùi trong đất.
Có nên đốt cỏ, đốt rơm trên đất để làm sạch không?
Đốt làm mất phần lớn chất hữu cơ và giết sinh vật ở lớp đất mặt, chỉ để lại ít tro. Cách tốt hơn là ủ hoặc tủ rơm cỏ lên mặt đất cho chúng mục dần, trừ khi cán bộ bảo vệ thực vật khuyên tiêu huỷ tàn dư mang mầm bệnh.
Bao lâu thì cải tạo được một mảnh đất xấu?
Thường phải tính bằng mùa vụ và năm chứ không phải tuần. Lớp mùn hình thành chậm, nhưng chỉ sau một hai vụ bón hữu cơ và che phủ đều, bạn đã thấy đất tơi hơn và giun quay lại.
Lấy mẫu đất đi phân tích thế nào cho đúng?
Thường người ta lấy ở nhiều điểm rải đều trong một khu, cùng độ sâu, trộn lại rồi lấy một phần làm mẫu chung. Tránh lấy ngay chỗ vừa bón phân hay chỗ đổ tro. Tốt nhất hỏi nơi nhận phân tích để làm đúng cách họ yêu cầu.
