Đạm giúp cây làm thân lá và giữ màu xanh, lân giúp cây ra rễ, ra hoa và chuyển hoá năng lượng, kali giúp cây điều tiết nước, cứng cây và làm trái chắc ngọt. Khi thiếu, mỗi chất để lại dấu vết riêng trên lá, và vị trí lá bị trước là manh mối quan trọng nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Trên bao phân nào cũng có ba con số, nhưng không phải ai cũng biết mỗi con số đó làm gì trong cây. Tập này mình biến ba chất ấy thành chuyện dễ nhìn, và tập cho bạn đọc lá như đọc một tờ đơn thuốc.
Đạm: nhiên liệu cho lá xanh
Đạm là thành phần của diệp lục, chất làm lá có màu xanh và giúp cây bắt ánh sáng để nuôi mình. Đạm cũng là thành phần của các chất đạm trong tế bào. Cây đủ đạm thì lá to, xanh đậm, cành non mọc nhanh.
Thiếu đạm, cây nhạt màu dần, và điểm đáng nhớ là lá già ở phía dưới vàng trước. Lý do là đạm di chuyển được trong cây. Khi thiếu, cây tự rút đạm từ lá già chuyển lên nuôi đọt non, nên lá già chịu hi sinh trước.
Nhưng thừa đạm cũng có cái giá. Cây xanh mướt, lá mỏng mềm, thân vóng cao, sâu và nấm bệnh rất thích. Lúa thừa đạm dễ đổ, cây ăn trái thừa đạm thì ra đọt liên tục mà không chịu ra hoa. Màu xanh quá đậm, xanh đen, đôi khi là lời cảnh báo chứ không phải lời khen.
Đạm cũng là chất dễ mất nhất. Nó trôi theo nước, bay hơi khi rải trên mặt đất nắng nóng, nên bón đạm thường được chia ra nhiều lần và vùi nhẹ xuống đất hoặc bón lúc đất ẩm.
Lân: chất của rễ, hoa và năng lượng
Lân tham gia vào việc chuyển hoá và vận chuyển năng lượng trong tế bào. Nói nôm na, nó là đồng tiền mà cây dùng để chi trả cho mọi hoạt động. Giai đoạn cây con ra rễ, giai đoạn phân hoá mầm hoa, giai đoạn làm hạt là lúc cây cần lân rõ nhất.
Thiếu lân, cây còi cọc, chậm lớn, rễ ít. Lá có thể có màu xanh sẫm bất thường, xỉn lại, có khi ửng tím đỏ ở mặt dưới hoặc ở mép lá già, dễ thấy ở bắp, cà chua khi trời lạnh. Lân cũng di chuyển được trong cây, nên lá già thường biểu hiện trước.
Một điều ít người để ý là lân rất ít di chuyển trong đất. Bón trên mặt đất thì nó nằm gần như yên ở đó, rễ ở sâu không với tới. Vì vậy lân thường được bón lót, trộn vào đất hoặc vào hố trước khi trồng, để nó nằm sẵn chỗ rễ sẽ mọc.
Ở đất chua hay đất phèn, lân bón vào dễ bị giữ chặt, cây không hút được. Đó là lý do có người bón lân mãi mà cây vẫn thiếu lân. Lúc đó việc cần làm là chỉnh độ chua và thêm hữu cơ chứ không phải đổ thêm lân.
Kali: chất làm cây cứng và trái ngọt
Kali không tạo thành cấu trúc nào trong cây, nhưng nó điều khiển rất nhiều việc: đóng mở khí khổng trên lá để giữ nước, vận chuyển đường từ lá về trái và củ, làm thành tế bào chắc hơn. Cây đủ kali chịu hạn, chịu rét, ít đổ ngã và kháng bệnh tốt hơn.
Thiếu kali, mép lá già bắt đầu vàng rồi cháy khô như bị lửa sém, phần giữa lá vẫn còn xanh. Trên lúa, chóp và mép lá già khô nâu. Trên cây ăn trái, trái nhỏ, kém ngọt, màu nhạt.
Kali đặc biệt quan trọng ở giai đoạn nuôi trái, nuôi củ. Người trồng khoai lang, khoai mì, cây ăn trái hay chú ý bón kali ở giai đoạn này. Ngược lại, bón quá nhiều kali có thể làm cây khó hút magiê và canxi, nên cũng cần cân bằng.
Tro bếp là một nguồn kali truyền thống ở nhiều vùng quê. Dùng ít, rải đều thì tốt cho vườn nhà, nhưng nhớ là tro có tính kiềm và mặn, rải dày sát gốc không có lợi.
Lá già vàng hay lá non vàng: manh mối quan trọng nhất
Có một quy tắc giúp bạn khoanh vùng rất nhanh. Những chất di chuyển được trong cây như đạm, lân, kali, magiê thì khi thiếu, lá già biểu hiện trước, vì cây rút chúng từ lá già lên nuôi lá non. Còn những chất ít di chuyển như canxi, sắt, kẽm, lưu huỳnh thì khi thiếu, lá non và đọt biểu hiện trước.
Ví dụ, lá non vàng nhạt nhưng gân lá vẫn xanh rõ, như một tấm lưới xanh trên nền vàng, thường gợi ý thiếu sắt, hay gặp ở đất kiềm hoặc đất bị bón vôi quá tay. Lá già vàng giữa các gân, gân vẫn xanh, thường gợi ý thiếu magiê.
Thiếu canxi lại thể hiện ở đọt và ở trái. Cà chua bị thối đen ở đít trái là ví dụ quen thuộc, và lạ thay nó thường không phải do đất thiếu canxi mà do tưới không đều làm cây không kéo được canxi lên trái.
Quy tắc này không phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối, nhưng nó giúp bạn khỏi bón bừa. Thấy lá vàng, đừng hỏi ngay bón gì, mà hỏi lá nào vàng, vàng kiểu gì, vàng từ đâu lan ra.
Những thứ hay bị nhầm với thiếu dinh dưỡng
Không phải lá vàng nào cũng do đói. Rễ bị úng, bị thối, bị tuyến trùng hại, bị lớp đất chai chặn lại thì cây không hút được, dù đất có đủ chất. Lúc đó bón thêm phân chỉ làm rễ khổ thêm.
Nhiều bệnh do vi rút cũng làm lá vàng loang lổ, xoăn lại, rất dễ nhầm với thiếu vi lượng. Điểm khác là bệnh thường lan theo từng cây, từng ổ, có côn trùng chích hút đi kèm, còn thiếu dinh dưỡng thường xuất hiện đều trên cả luống, cả ruộng.
Thời tiết cũng đánh lừa. Trời rét đột ngột làm lá ửng tím dù đất đủ lân, nắng nóng kéo dài làm mép lá cháy dù đủ kali. Khi thời tiết dịu lại, lá mới ra bình thường thì không cần xử lý gì.
Vì vậy cách làm đúng là kết hợp: nhìn lá, đào xem rễ, nhớ lại thời tiết và lịch bón gần đây. Còn nghi ngờ thì chụp ảnh rõ cả cây lẫn lá, mang theo một nhánh mẫu, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật. Bước tiếp theo trong tuần này: ra vườn tìm một cây đang vàng và tự hỏi lá già hay lá non vàng trước.
Câu hỏi thường gặp
Ba con số trên bao phân có nghĩa là gì?
Ba con số thường là hàm lượng đạm, lân và kali theo thứ tự đó, tính trên khối lượng phân. Mỗi nước có quy ước tính hơi khác nhau, nên khi so sánh hai loại phân, bạn đọc kỹ phần ghi chú trên bao.
Phân bón lá có thay được phân bón gốc không?
Phân bón lá chỉ đưa vào được một lượng nhỏ, thích hợp để bổ sung vi lượng hoặc cứu cây khi rễ yếu. Phần lớn dinh dưỡng cây cần vẫn phải đi qua rễ từ đất.
Vì sao bón phân xong cây lại héo rũ?
Thường do bón quá nhiều hoặc bón sát gốc khi đất khô, phân làm nồng độ muối quanh rễ tăng cao, kéo nước ra khỏi rễ. Hãy tưới đẫm để pha loãng và lần sau bón ít hơn, cách xa gốc, khi đất đang ẩm.
Chất trung lượng và vi lượng là gì?
Trung lượng gồm canxi, magiê, lưu huỳnh, cây cần ít hơn đạm lân kali nhưng vẫn khá nhiều. Vi lượng như sắt, kẽm, đồng, bo, mangan, cây cần rất ít, nhưng thiếu thì vẫn sinh bệnh lý rõ rệt.
Có nên tự pha nhiều loại phân với nhau không?
Một số loại phân trộn với nhau sẽ bị đông cứng, mất đạm hoặc tạo kết tủa. Nếu không chắc, bón riêng từng loại, cách nhau vài ngày, hoặc dùng loại phân hỗn hợp đã pha sẵn và làm đúng hướng dẫn trên bao.
