Thiên địch là những sinh vật sống bằng cách ăn thịt hoặc ký sinh lên sâu hại, như bọ rùa, nhện, ong ký sinh, bọ xít bắt mồi, chuồn chuồn, cóc nhái, chim sâu. Muốn chúng ở lại vườn mình, cần cho chúng chỗ trú, cho chúng nguồn thức ăn thêm như mật và phấn hoa, và quan trọng nhất là không phun thuốc phổ rộng một cách bừa bãi.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ruộng vườn nào cũng có một đội bảo vệ không công. Tập này mình giới thiệu các thành viên của đội đó, và kể vì sao người trồng hay vô tình đuổi họ đi.
Gặp mặt đội bảo vệ: những thiên địch quen thuộc
Bọ rùa là thiên địch nổi tiếng nhất. Nhiều loại bọ rùa cả lúc trưởng thành lẫn lúc còn là ấu trùng đều ăn rệp, mỗi ngày một con có thể ăn rất nhiều rệp. Ấu trùng bọ rùa trông như con sâu nhỏ màu sẫm có gai, rất hay bị người trồng giết nhầm. Cần biết thêm là có vài loại bọ rùa ăn lá, nên phải nhìn kỹ.
Nhện là lực lượng đông đảo nhất trên ruộng lúa. Nhện chăng lưới, nhện săn mồi trên mặt nước, nhện nhảy, chúng bắt rầy, bướm, sâu non. Thấy ruộng lúa có nhiều lưới nhện buổi sáng là một dấu hiệu tốt.
Ong ký sinh là những con ong rất nhỏ, nhiều loại nhỏ hơn hạt gạo, đẻ trứng vào trong trứng sâu, sâu non hay rệp. Ấu trùng ong lớn lên bên trong và ăn vật chủ từ bên trong. Xác rệp màu nâu vàng phồng lên, có lỗ tròn nhỏ, là dấu vết của chúng.
Ngoài ra còn bọ xít bắt mồi, bọ cánh cứng chân chạy, chuồn chuồn, ruồi ăn rệp, kiến vàng trên cây có múi, và những thiên địch lớn như cóc, nhái, thằn lằn, chim sâu. Có cả nấm và vi khuẩn gây bệnh cho côn trùng, một số đã được làm thành chế phẩm sinh học.
Kiến vàng: một chuyện xưa của miệt vườn
Ở nhiều vườn cây có múi Nam Bộ, người ta nuôi kiến vàng trên cây từ rất lâu đời. Kiến vàng làm tổ bằng lá, đi tuần khắp tán và bắt nhiều loại côn trùng hại như bọ xít, sâu ăn lá. Người làm vườn còn bắc những cầu dây giữa các cây để kiến đi lại.
Đây được xem là một trong những ví dụ lâu đời nhất được ghi chép về việc con người dùng thiên địch để bảo vệ cây trồng, có những ghi chép từ Trung Hoa cổ đại về chuyện nuôi kiến trên cây cam quýt.
Nuôi kiến vàng không phải không có phiền. Kiến đốt người hái trái, và kiến cũng chăn rệp sáp, rệp mềm để lấy mật, nên đôi khi rệp lại nhiều hơn. Người nuôi kiến phải biết giữ cân bằng, cho kiến ăn thêm khi cần và theo dõi rệp.
Câu chuyện kiến vàng cho thấy quản lý dịch hại bằng sinh học không phải chuyện mới hay chuyện của phòng thí nghiệm. Nó là kinh nghiệm có sẵn trong vườn ông bà mình.
Vì sao thuốc phổ rộng giết thiên địch trước?
Thuốc phổ rộng là thuốc diệt được nhiều loại côn trùng khác nhau, không phân biệt sâu hại hay có ích. Khi phun, cả hai phe cùng bị trúng.
Nhưng thiên địch thường thiệt hại nặng hơn. Chúng đi lại nhiều trên lá để săn mồi nên tiếp xúc với thuốc nhiều hơn. Chúng ăn những con sâu đã nhiễm thuốc. Số lượng thiên địch vốn ít hơn sâu hại, và nhiều loại sinh sản chậm hơn.
Sau khi phun, sâu hại có thể quay lại nhanh, từ ruộng bên cạnh hay từ trứng còn sót, trong khi thiên địch chưa kịp phục hồi. Vườn lúc đó như một ngôi nhà không có người canh, sâu hại sinh sôi tự do. Đây là lý do ở nhiều nơi người ta thấy dịch bùng nặng hơn sau khi phun.
Nếu phải dùng thuốc, chọn loại được khuyến cáo là chọn lọc hơn, ít độc với thiên địch, phun đúng chỗ có sâu, đúng thời điểm sâu dễ bị tác động nhất. Giữ lại những khoảng không phun để thiên địch có chỗ trú và quay lại.
Nuôi thiên địch: hoa, bờ cỏ và chỗ trú
Nhiều thiên địch, nhất là ong ký sinh và ruồi ăn rệp lúc trưởng thành, cần mật hoa và phấn hoa để sống và đẻ trứng. Một vườn chỉ có rau và cây ăn trái, không có hoa, là vườn mà thiên địch đến nhưng không ở lại được.
Trồng xen các loại hoa có hoa nhỏ, nhiều mật như hoa cúc, hướng dương, các cây họ hoa tán như thì là, rau mùi để ra hoa, hoa sao nhái, là cách đơn giản để nuôi chúng. Ở nhiều cánh đồng lúa, người ta trồng hoa trên bờ ruộng với mục tiêu này, và gọi là mô hình bờ hoa hay ruộng lúa bờ hoa.
Bờ cỏ không cắt trụi cũng là nơi trú ẩn cho nhện, bọ cánh cứng, cóc nhái. Một đống đá, một đống củi mục ở góc vườn là nơi trú của thằn lằn, cóc. Vườn quá sạch sẽ, cắt trụi, đốt sạch, là vườn không có chỗ cho thiên địch.
Một chút nước sạch cũng hữu ích, nhất là mùa khô. Chim sâu đến uống, ở lại bắt sâu. Một cái chậu nước nông đặt trong vườn có khi là đội bảo vệ rẻ nhất.
Kiên nhẫn: thiên địch cần thời gian
Thiên địch luôn đến sau sâu hại. Chúng cần có mồi trước rồi mới tăng số lượng. Thế nên trong vườn quản lý tốt, đầu mùa bạn vẫn thấy rệp bùng lên một đợt, rồi vài ngày sau bọ rùa, ruồi ăn rệp kéo tới, và rệp giảm dần.
Người mới thường không đợi được đến lúc thứ hai. Thấy rệp là phun, và thế là thiên địch không bao giờ có cơ hội. Chờ đợi, theo dõi, đếm cả rệp lẫn thiên địch là bài học khó nhất của quản lý dịch hại tổng hợp.
Nếu vườn bạn vừa chuyển từ phun nhiều sang phun ít, hãy dự tính một hai mùa đầu sẽ vất vả hơn, phải bắt tay, ngắt lá nhiều hơn. Thiên địch cần thời gian để tìm về một khu vườn đã từng là vùng nguy hiểm với chúng.
Tuần này bạn thử trồng một hàng hoa cúc hay rau mùi để cho ra hoa ở mép luống rau. Rồi mỗi sáng nhìn xem có những con ong nhỏ xíu, những con ruồi sọc vằn đến không. Đó là đội bảo vệ đang về.
Câu hỏi thường gặp
Có mua thiên địch về thả được không?
Ở một số nước và một số nơi trong nước có sản xuất thiên địch hoặc chế phẩm sinh học để thả. Hiệu quả phụ thuộc vào việc vườn có giữ được chúng không. Thả thiên địch rồi vẫn phun thuốc phổ rộng thì vô ích.
Ếch nhái có thật sự giúp diệt sâu không?
Có, ếch nhái, cóc ăn rất nhiều côn trùng, nhất là vào ban đêm. Chúng cần nơi ẩm, có nước, có chỗ trú. Thuốc hoá học xuống ruộng và mương cũng làm chúng giảm mạnh.
Ong mật có phải là thiên địch không?
Ong mật không ăn sâu, nó là côn trùng thụ phấn, giúp cây đậu trái. Nhưng ong mật cũng rất nhạy với thuốc, nên bảo vệ thiên địch cũng là bảo vệ ong thụ phấn.
Vì sao vườn có nhiều kiến lại có nhiều rệp?
Nhiều loại kiến chăn rệp để lấy dịch ngọt rệp tiết ra, và chúng còn đuổi bọ rùa đi. Khi thấy kiến bò dày quanh đám rệp, hạn chế đường lên cây của kiến là một cách giảm rệp.
Làm sao biết thiên địch đang làm việc trong vườn?
Dấu hiệu là xác rệp bị ký sinh màu nâu phồng, ấu trùng bọ rùa giữa đám rệp, lưới nhện nhiều vào buổi sáng, và mật độ sâu tự giảm giữa hai lần thăm mà mình không làm gì.
