Dùng thuốc bảo vệ thực vật an toàn bắt đầu từ việc đọc kỹ nhãn trước khi mua và trước khi pha, làm đúng bốn điều: đúng thuốc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng lúc, đúng cách. Kèm theo đó là mặc đủ đồ bảo hộ, giữ đúng thời gian cách ly trước khi thu hoạch, không phun gần nguồn nước, và thu gom bao bì đúng nơi quy định.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Những tập trước mình nói rất nhiều về cách bớt dùng thuốc. Nhưng có lúc thuốc là cần thiết, và lúc đó dùng an toàn là chuyện sức khoẻ của chính người phun, của gia đình và của người ăn. Tập này mình không nêu tên thuốc nào, chỉ nói những nguyên tắc dùng cho mọi loại.
Bốn đúng: nguyên tắc ai cũng nên thuộc
Đúng thuốc nghĩa là dùng loại thuốc được phép sử dụng, có đăng ký cho đúng cây trồng và đúng đối tượng sâu bệnh bạn đang gặp. Một thuốc trừ sâu không có tác dụng với bệnh nấm, một thuốc đăng ký cho lúa chưa chắc đã được phép dùng cho rau. Muốn đúng thuốc thì trước hết phải xác định đúng đối tượng gây hại.
Đúng liều lượng và nồng độ nghĩa là pha đúng như nhãn ghi, phun đúng lượng nước trên một đơn vị diện tích. Nhiều người pha đậm hơn cho chắc, nghĩ rằng đậm thì sâu chết nhiều hơn. Thực tế pha đậm không tăng hiệu quả bao nhiêu mà làm tăng độc cho người, tăng dư lượng trên nông sản, có thể làm cháy cây và đẩy nhanh kháng thuốc.
Đúng lúc nghĩa là phun khi sâu bệnh ở giai đoạn dễ bị tác động nhất, ví dụ sâu non mới nở thay vì sâu đã già, bệnh vừa chớm thay vì đã lan khắp. Đúng lúc cũng là thời điểm trong ngày: tránh nắng gắt, tránh lúc sắp mưa, tránh lúc gió to, tránh lúc ong đang đi kiếm mật trên hoa.
Đúng cách nghĩa là phun đúng chỗ sâu bệnh đang ở, như mặt dưới lá, gốc cây, cho đều, cho kỹ, và dùng bình phun được bảo dưỡng tốt không rò rỉ. Đúng cách cũng bao gồm không pha trộn nhiều loại thuốc tuỳ tiện khi nhãn không hướng dẫn.
Nhãn thuốc nói gì với bạn?
Nhãn thuốc là văn bản quan trọng nhất trên chai thuốc, nhưng lại là thứ ít được đọc nhất. Trên nhãn có tên hoạt chất và hàm lượng, cây trồng và đối tượng được phép dùng, liều lượng, cách pha, thời gian cách ly, cảnh báo độ độc, biện pháp sơ cứu khi ngộ độc.
Độ độc thường được thể hiện bằng ký hiệu và vạch màu trên nhãn theo quy định. Thuốc càng độc thì càng phải cẩn trọng, đồ bảo hộ càng phải đầy đủ. Đừng coi thường thuốc vì nó có mùi nhẹ hay được bán phổ biến.
Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối cùng đến khi được thu hoạch. Đây là thời gian để thuốc phân giải xuống mức an toàn. Với rau ăn lá thu hoạch liên tục, đây là chỗ hay bị vi phạm nhất. Nếu cây sắp thu hoạch, chọn biện pháp khác hoặc chọn thuốc có thời gian cách ly ngắn, được khuyến cáo cho đúng cây.
Nếu nhãn bị mờ, rách, không có tiếng Việt, hoặc thuốc không rõ nguồn gốc, không dùng. Thuốc giả, thuốc nhập lậu, thuốc đã bị cấm là rủi ro lớn cho người dùng và cả cánh đồng. Mua ở cửa hàng có đăng ký kinh doanh và giữ hoá đơn.
Đồ bảo hộ: không phải chuyện làm cho có
Thuốc vào cơ thể bằng ba đường: qua da, qua hơi thở và qua miệng. Trong đó qua da là đường bị coi thường nhất, nhưng lại là đường phổ biến khi phun, nhất là khi quần áo ướt đẫm thuốc dính vào người.
Đồ bảo hộ cơ bản gồm áo dài tay, quần dài, ủng cao su, găng tay chống hoá chất, khẩu trang phù hợp, kính che mắt, nón. Khi pha thuốc đậm đặc là lúc nguy hiểm nhất, vì thuốc chưa pha loãng, nên phải đeo găng và kính ngay từ lúc mở chai.
Không ăn uống, hút thuốc trong lúc pha và phun. Không dùng miệng thổi vòi phun bị tắc. Phun đi ngang chiều gió hoặc lùi theo hướng gió để thuốc không bay vào người. Không để trẻ em, phụ nữ mang thai đi theo ra ruộng khi phun.
Phun xong, tắm rửa bằng xà phòng ngay, thay quần áo, giặt riêng quần áo phun với quần áo gia đình. Nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, ra nhiều mồ hôi, nhìn mờ, khó thở sau khi phun, phải ngừng ngay, rời khỏi khu vực, mang theo nhãn thuốc và đến cơ sở y tế gần nhất.
Pha, phun và cất thuốc an toàn
Pha thuốc ở nơi thoáng, xa nhà ở, xa giếng, xa ao, xa chuồng trại. Dùng dụng cụ đong riêng cho thuốc, không dùng chung với dụng cụ nấu ăn. Pha vừa đủ lượng cần phun cho diện tích đó, để không phải đổ bỏ thuốc thừa.
Không phun khi trời gió to vì thuốc bay sang ruộng khác, nhà khác. Không phun khi sắp mưa vì thuốc bị rửa trôi xuống nguồn nước. Không phun lúc trưa nắng gắt vì người phun dễ bị say nắng và thuốc dễ bốc hơi.
Không rửa bình phun, không đổ nước thừa xuống ao, kênh, sông. Nước rửa bình nên được phun lại lên chính khu ruộng vừa phun. Ở nhiều địa phương có bể chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật đặt ở đầu bờ, hãy bỏ vỏ chai, vỏ gói vào đó, không vứt bừa bãi.
Cất thuốc trong tủ hoặc thùng có khoá, để nơi khô mát, cao, xa tầm tay trẻ em, xa thức ăn và thức ăn chăn nuôi. Không bao giờ chiết thuốc sang chai nước ngọt, chai nước suối. Rất nhiều vụ ngộ độc thương tâm ở trẻ nhỏ xảy ra chỉ vì thuốc được đựng trong chai nước uống.
Trước khi phun, hỏi lại ba câu
Câu hỏi thứ nhất: mình đã chắc chắn sâu bệnh gì chưa, và mật độ đã đến mức cần phun chưa. Nếu chưa chắc, quay lại thăm đồng, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Câu hỏi thứ hai: có cách nào khác không phải phun không. Bắt tay, ngắt lá, bẫy, lưới, chờ thiên địch, phun cục bộ một góc thay vì cả ruộng. Mỗi lần thay được một lần phun là một lần bớt độc.
Câu hỏi thứ ba: nếu phải phun, mình đã có đủ đồ bảo hộ, đã đọc nhãn, đã biết thời gian cách ly, đã biết sẽ xử lý bao bì thế nào chưa. Thiếu một trong những điều này thì chưa nên mở chai.
Một thói quen cuối cùng: ghi lại mỗi lần phun vào sổ, loại thuốc, ngày phun, luống nào, ngày được phép thu hoạch. Với người bán rau, cuốn sổ này còn là bằng chứng để khách tin. Tuần này, bạn thử lấy chai thuốc trong nhà ra đọc lại nhãn từ đầu đến cuối một lần.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc sinh học có cần bảo hộ không?
Có. Thuốc có nguồn gốc sinh học thường ít độc hơn nhưng vẫn có thể gây kích ứng da, mắt và đường thở. Vẫn đọc nhãn, mặc bảo hộ cơ bản và giữ thời gian cách ly theo hướng dẫn.
Rửa rau kỹ có loại bỏ hết thuốc không?
Rửa kỹ và ngâm nước giúp giảm thuốc bám trên bề mặt, nhưng không loại bỏ được thuốc đã thấm vào trong cây. Cách chắc nhất vẫn là người trồng tôn trọng thời gian cách ly.
Pha nhiều loại thuốc chung một bình có được không?
Chỉ khi nhãn thuốc hướng dẫn có thể pha chung hoặc cán bộ chuyên môn khuyên. Pha tuỳ tiện có thể làm thuốc mất tác dụng, tăng độc hoặc gây cháy lá.
Thuốc còn thừa sau khi phun thì làm gì?
Tốt nhất là tính toán để không thừa. Nếu thừa ít, phun hết lên chính khu ruộng đã phun theo đúng liều. Không đổ xuống nguồn nước, không đổ ra đất gần nhà.
Khi nghi bị ngộ độc thuốc phải làm gì?
Ngừng tiếp xúc ngay, rời khỏi nơi phun, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa da bằng nhiều nước sạch, và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo nhãn hoặc chai thuốc để bác sĩ biết loại hoá chất.
