Quản lý dịch hại tổng hợp là cách giữ cho sâu bệnh luôn ở dưới mức gây thiệt hại đáng kể, bằng cách phối hợp nhiều biện pháp: trồng cây khoẻ, giữ và nuôi thiên địch, thăm đồng thường xuyên để biết thật sự đang có gì, và chỉ dùng thuốc khi cần, đúng cách. Nó không nhằm diệt sạch sâu, vì diệt sạch là điều không làm được và cũng không cần.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở rất nhiều nơi, người ta phun thuốc theo lịch: cứ bảy ngày một lần, mười ngày một lần, có sâu hay không cũng phun cho chắc. Tập này mình nói vì sao lối làm đó tốn kém và nguy hiểm hơn mình nghĩ, và một cách nghĩ khác đã được nông dân Việt Nam áp dụng từ cuối thế kỷ trước.
Một cánh đồng không bao giờ sạch sâu
Trên một ruộng lúa hay một vườn rau khoẻ mạnh lúc nào cũng có sâu, có rầy, có nấm. Cùng lúc đó cũng có nhện, bọ rùa, ong ký sinh, bọ xít bắt mồi, nấm ăn côn trùng. Hai phe giữ nhau ở một trạng thái cân bằng, sâu có nhưng không đủ để làm giảm năng suất đáng kể.
Cái hại thật sự chỉ xảy ra khi cân bằng đó bị phá vỡ: thời tiết thuận lợi cho sâu, cây trồng yếu, giống mẫn cảm, hoặc thiên địch bị giết hết. Lúc đó số sâu tăng vọt, thành dịch.
Quản lý dịch hại tổng hợp nhìn cánh đồng như một hệ sinh thái nhỏ, chứ không phải như một chiến trường cần dọn sạch kẻ thù. Mục tiêu là giữ cho cân bằng nghiêng về phía mình, và khi nó bắt đầu lệch thì can thiệp đúng chỗ, đúng lúc.
Khái niệm ngưỡng rất quan trọng ở đây. Không phải thấy một con sâu là phải phun. Chỉ khi mật độ sâu hay mức độ bệnh vượt một ngưỡng mà ở đó thiệt hại sẽ lớn hơn chi phí xử lý, mới cần ra tay. Ngưỡng cụ thể với từng loại sâu, từng cây trồng thường được ngành bảo vệ thực vật hướng dẫn.
Bốn nguyên tắc cốt lõi
Ở Việt Nam, quản lý dịch hại tổng hợp thường được gói gọn trong bốn nguyên tắc dễ nhớ. Thứ nhất là trồng cây khoẻ: chọn giống tốt, hợp vùng, gieo trồng đúng thời vụ, mật độ hợp lý, bón phân cân đối, tưới tiêu hợp lý. Cây khoẻ tự chống chịu được nhiều sâu bệnh.
Thứ hai là bảo vệ thiên địch. Đây là lực lượng không công làm việc suốt ngày đêm trên đồng. Mọi quyết định, nhất là quyết định phun thuốc, phải cân nhắc xem nó ảnh hưởng tới thiên địch thế nào.
Thứ ba là thăm đồng thường xuyên. Người trồng phải ra đồng, nhìn tận mắt, đếm, ghi chép, để quyết định dựa trên những gì đang thật sự diễn ra chứ không dựa trên lịch hay lời đồn.
Thứ tư là người nông dân trở thành chuyên gia trên chính đồng ruộng của mình. Không ai hiểu mảnh ruộng bằng người ngày ngày thăm nó. Nhiều lớp học nông dân trên đồng ruộng đã được tổ chức để người trồng tự quan sát, tự thí nghiệm và tự rút ra kết luận.
Vì sao phun theo lịch phản tác dụng?
Phun theo lịch nghĩa là phun khi chưa biết có cần hay không. Mỗi lần phun thuốc phổ rộng, cùng với sâu hại, thiên địch cũng chết, mà thiên địch thường nhạy với thuốc hơn và hồi phục chậm hơn sâu hại. Sau vài lần như vậy, đồng ruộng mất đi lực lượng tự vệ.
Hậu quả là một vòng xoáy: thiên địch ít đi, sâu hại bùng lên nhanh hơn, phải phun dày hơn, thiên địch càng ít. Ngành bảo vệ thực vật nhiều nước đã ghi nhận hiện tượng rầy nâu bùng phát nặng hơn sau khi bị phun thuốc không đúng, vì thiên địch của rầy bị tiêu diệt.
Vòng xoáy thứ hai là kháng thuốc. Mỗi lần phun, vài cá thể sâu có sức chịu thuốc sống sót, sinh sôi. Phun liên tục cùng một loại thuốc là chọn lọc ra cả một quần thể sâu không còn sợ loại thuốc đó.
Và vòng xoáy thứ ba là con người. Người phun thuốc thường xuyên chịu phơi nhiễm, người ăn có nguy cơ dư lượng, đất và nước quanh ruộng nhiễm bẩn. Tiền thuốc cộng tiền công là một khoản lớn trong chi phí sản xuất, mà nhiều lần phun hoá ra không cần.
Những biện pháp không dùng thuốc
Trước khi nghĩ tới thuốc, có cả một hộp công cụ khác. Biện pháp canh tác gồm luân canh, gieo trồng đồng loạt để cắt nguồn thức ăn của sâu, vệ sinh đồng ruộng, cày lật đất phơi ải, tiêu huỷ tàn dư bệnh, mật độ thưa vừa phải cho thông thoáng.
Biện pháp cơ giới và vật lý gồm bắt tay, ngắt bỏ ổ trứng, cắt bỏ lá bệnh, dùng bẫy dính, bẫy đèn, lưới chắn côn trùng, bao trái. Ở vườn nhỏ, những việc này hiệu quả hơn nhiều người nghĩ.
Biện pháp sinh học là tận dụng thiên địch, trồng hoa ven bờ để nuôi ong ký sinh và côn trùng có ích, dùng các chế phẩm sinh học có nguồn gốc vi sinh khi được khuyến cáo.
Giống chống chịu là một trụ cột khác. Nhiều giống lúa, giống rau đã được chọn tạo để chịu một số loại sâu bệnh phổ biến. Hỏi cán bộ khuyến nông về giống chống chịu với dịch hại chính ở vùng mình là một câu hỏi rất đáng.
Bắt đầu áp dụng thế nào?
Bạn không cần làm hết mọi thứ ngay. Bước đầu tiên là ngừng phun theo lịch. Thay vào đó, mỗi tuần dành thời gian đi thăm ruộng vườn, ghi lại những gì thấy: loại sâu nào, nhiều hay ít, có thiên địch không, cây có biểu hiện bệnh gì.
Bước thứ hai là tìm hiểu ngưỡng phòng trừ của vài loại sâu bệnh chính trên cây bạn trồng. Trạm bảo vệ thực vật, khuyến nông huyện thường có tài liệu và có thông báo tình hình dịch hại theo từng đợt.
Bước thứ ba là khi phải dùng thuốc, chọn đúng thuốc được khuyến cáo cho đúng đối tượng, ưu tiên loại ít độc với thiên địch, phun đúng chỗ sâu đang có chứ không phun cả cánh đồng nếu chỉ một góc bị.
Đừng mong kết quả ngay vụ đầu. Thiên địch cần thời gian để quay lại sau nhiều năm bị phun. Nhưng người nào đã đi qua vài vụ thường không muốn quay lại lối cũ, vì đỡ tiền, đỡ độc và ruộng vườn cũng khoẻ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Quản lý dịch hại tổng hợp có phải là không dùng thuốc không?
Không. Thuốc vẫn là một công cụ, nhưng được dùng sau cùng, khi các biện pháp khác không đủ và khi mật độ sâu bệnh vượt ngưỡng. Mục tiêu là dùng ít, dùng đúng, không phải cấm tuyệt đối.
Ngưỡng phòng trừ là gì?
Đó là mức mật độ sâu hay mức độ bệnh mà từ đó trở lên, nếu không xử lý thì thiệt hại sẽ lớn hơn chi phí xử lý. Ngưỡng khác nhau theo cây trồng, giai đoạn và loại dịch hại, thường do ngành bảo vệ thực vật hướng dẫn.
Vườn nhỏ trong nhà có áp dụng được không?
Rất phù hợp, vì vườn nhỏ dễ thăm hằng ngày, dễ bắt tay, dễ dùng lưới và bẫy. Ở quy mô vườn nhà, nhiều người gần như không cần đến thuốc hoá học.
Vì sao ruộng nhà bên phun thuốc mà ruộng mình cũng bị ảnh hưởng?
Thuốc có thể bay theo gió, chảy theo nước, và sâu hại bị xua sẽ di chuyển sang ruộng không phun. Vì vậy quản lý dịch hại hiệu quả nhất khi cả cánh đồng, cả tổ hợp tác cùng áp dụng.
Lấy thông tin dịch hại ở đâu là đáng tin?
Trạm trồng trọt và bảo vệ thực vật, khuyến nông huyện, xã là những nơi theo dõi dịch hại thường xuyên và ra thông báo. Lời khuyên từ người bán thuốc nên được kiểm tra lại với những nguồn này.
