Thăm đồng là đi qua ruộng vườn theo một lối nhất định, dừng ở nhiều điểm rải đều, xem kỹ mặt dưới lá, đọt non, gốc thân, đếm số sâu hại và số thiên địch, ghi lại mức độ bệnh. Chỉ khi mật độ sâu hay mức bệnh vượt ngưỡng khuyến cáo, và thiên địch không đủ kìm lại, mới là lúc cần ra tay.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Tập trước mình nói thăm đồng là một trong bốn nguyên tắc của quản lý dịch hại tổng hợp. Tập này đi vào việc thật: cầm sổ ra ruộng, nhìn chỗ nào, đếm cái gì.
Đi theo lối nào, dừng ở đâu?
Sai lầm phổ biến nhất là chỉ đứng trên bờ nhìn vào. Từ bờ, mình chỉ thấy những cây ở mép, mà mép ruộng thường khác giữa ruộng: thoáng hơn, nắng hơn, hoặc ngược lại bị chuột, ốc vào trước. Thăm đồng phải đi vào trong.
Một cách phổ biến là đi theo đường chéo của thửa ruộng, hoặc đi hình chữ chi, dừng ở nhiều điểm cách đều nhau. Ở mỗi điểm, xem kỹ một số cây hoặc một khung nhỏ cố định. Số điểm nhiều hay ít tuỳ diện tích, nhưng nhiều điểm thì kết quả đáng tin hơn.
Ngoài các điểm cố định, hãy để ý những chỗ khác thường: chỗ cây xanh đậm hơn, chỗ vàng lốm đốm, chỗ trũng, chỗ gần bờ cỏ, gần nguồn nước. Dịch hại thường bắt đầu thành ổ ở những chỗ như vậy.
Thời điểm thăm nên là buổi sáng, khi nhiều loại sâu còn hoạt động trên lá và sương chưa tan làm vết bệnh dễ thấy. Một số loại sâu ăn đêm thì phải soi buổi tối hoặc tìm dưới gốc, trong đất.
Nhìn chỗ nào trên cây?
Mặt dưới lá là nơi giấu nhiều thứ nhất: rệp, bọ phấn trắng, nhện đỏ, trứng bướm, sâu non mới nở. Nhìn từ trên xuống thấy lá đẹp, lật lên có khi thấy cả một quần thể.
Đọt non và nụ hoa là chỗ côn trùng chích hút thích nhất, vì mô mềm và nhiều nhựa. Bọ trĩ thường nấp trong nụ hoa, trong kẽ lá non, rất nhỏ, phải dùng kính lúp hoặc gõ đọt lên tờ giấy trắng mới thấy.
Gốc thân và mặt đất quanh gốc là chỗ của rầy nâu ở lúa, sâu xám cắn ngang cây con, sùng đất, ốc. Vạch gốc lúa ra mà nhìn, đừng chỉ nhìn ngọn.
Với bệnh, xem hình dạng và màu của vết, vết lan từ đâu, có viền không, có lớp mốc không, cây nào bị trước. Chụp ảnh rõ nét cả lá bị và lá lành, sau này hỏi cán bộ sẽ dễ hơn rất nhiều.
Đếm cả sâu lẫn thiên địch
Ghi chép chỉ có giá trị khi có con số. Ở mỗi điểm, đếm số sâu, số cây bị hại, hoặc ước lượng phần trăm lá bị bệnh theo cách mình đã thống nhất. Không cần quá chính xác, nhưng phải cùng một cách đếm qua các lần thăm để so sánh được.
Đếm cả thiên địch: nhện, bọ rùa, bọ xít mù xanh trên ruộng lúa, ấu trùng ruồi ăn rệp, xác rệp bị ong ký sinh. Thấy rất nhiều sâu nhưng thiên địch cũng nhiều, có khi chỉ cần chờ thêm vài ngày là thiên địch dọn xong.
So sánh qua các lần thăm còn quan trọng hơn con số một lần. Sâu đang tăng hay đang giảm, ổ bệnh đang lan hay đang dừng. Một ruộng có mật độ cao nhưng đang giảm khác hẳn một ruộng có mật độ vừa nhưng tăng vọt.
Ghi luôn thời tiết và giai đoạn cây. Cùng một mật độ sâu cuốn lá, lúa đang đẻ nhánh chịu được nhiều hơn lúa đang làm đòng, vì lá đòng là lá nuôi bông.
Phân biệt bạn và thù
Một khó khăn của người mới là không phân biệt được côn trùng nào hại, côn trùng nào có ích. Có người phun thuốc vì thấy ruộng nhiều nhện, trong khi nhện là thiên địch quan trọng của rầy và sâu non.
Bọ rùa trưởng thành có nhiều loại ăn rệp, nhưng ấu trùng của chúng trông như con sâu nhỏ có gai, nhiều người tưởng sâu hại mà giết. Ấu trùng ruồi ăn rệp trông như con giòi nhỏ bò giữa đám rệp. Xác rệp màu nâu phồng lên như hạt gạo là rệp đã bị ong ký sinh.
Cách học nhanh nhất là bắt một con lạ bỏ vào lọ, cho một ít lá, quan sát nó ăn gì. Ăn lá là sâu hại. Ăn con khác là thiên địch. Hoặc chụp ảnh gửi cán bộ bảo vệ thực vật hỏi.
Ngành bảo vệ thực vật và nhiều tài liệu khuyến nông có tranh ảnh nhận biết sâu hại và thiên địch phổ biến trên từng loại cây. Dành một buổi xem kỹ, bạn sẽ nhìn ruộng mình bằng con mắt khác.
Quyết định: chờ, xử lý tại chỗ, hay phun?
Sau khi thăm, bạn có ba lựa chọn. Lựa chọn thứ nhất là chờ và theo dõi, khi mật độ dưới ngưỡng hoặc thiên địch đang nhiều. Đây là lựa chọn đúng trong rất nhiều trường hợp, dù người mới thường sốt ruột.
Lựa chọn thứ hai là xử lý tại chỗ: bắt tay, ngắt lá bệnh, nhổ bỏ cây bị vi rút, đặt bẫy, xử lý một ổ nhỏ chứ không động tới cả ruộng. Cách này giữ được thiên địch ở phần còn lại.
Lựa chọn thứ ba là dùng thuốc, khi mật độ vượt ngưỡng, đang tăng và các biện pháp khác không đủ. Lúc đó chọn đúng thuốc được khuyến cáo, làm theo nhãn, có bảo hộ, và tôn trọng thời gian cách ly trước khi thu hoạch.
Dù chọn cách nào, ghi lại quyết định và lý do. Lần thăm sau xem kết quả. Sau một mùa, cuốn sổ đó là tài sản quý nhất của bạn, nó cho thấy ruộng mình thường gặp gì, vào lúc nào, và cách nào hiệu quả. Tuần này, thử thăm đồng một lần theo đường chéo và đếm cả thiên địch.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên thăm đồng một lần?
Thường ít nhất mỗi tuần một lần, dày hơn vào những giai đoạn nhạy cảm của cây hoặc khi có thông báo dịch hại. Với vườn rau nhỏ, đi một vòng mỗi sáng khi tưới là thói quen rất tốt.
Có cần kính lúp khi thăm đồng không?
Rất nên. Nhiều loại như nhện đỏ, bọ trĩ, rệp non, trứng sâu rất nhỏ, mắt thường khó thấy. Một kính lúp bỏ túi giá rẻ giúp bạn phát hiện sớm hơn nhiều.
Bẫy đèn có giúp theo dõi sâu không?
Bẫy đèn thu hút nhiều loài côn trùng bay đêm, giúp ngành bảo vệ thực vật dự báo thời điểm bướm, rầy rộ. Thông báo từ bẫy đèn của địa phương là thông tin hữu ích để biết lúc nào nên thăm đồng kỹ hơn.
Thấy một cây bị bệnh vi rút thì có nên nhổ không?
Bệnh do vi rút không chữa được, và cây bệnh là nguồn lây cho cây khác qua côn trùng chích hút. Nhổ bỏ sớm, đem ra xa vườn tiêu huỷ thường là cách được khuyến cáo, kèm quản lý côn trùng môi giới.
Có ứng dụng điện thoại nào giúp nhận diện sâu bệnh không?
Có những ứng dụng nhận diện qua ảnh, có thể giúp gợi ý. Nhưng kết quả không phải lúc nào cũng đúng, nhất là với bệnh có triệu chứng giống nhau, nên vẫn cần kiểm tra lại với cán bộ chuyên môn.
