Vết bệnh do nấm thường khô, có viền rõ, có khi có vòng đồng tâm, lớp mốc trắng xám hay những chấm đen nhỏ trên vết. Bệnh do vi khuẩn thường bắt đầu bằng những vết úng nước như bị luộc, có quầng vàng quanh vết, khi ẩm có thể rỉ dịch nhớt. Bệnh do vi rút không có vết như vậy mà làm lá khảm xanh vàng loang lổ, xoăn, nhăn, cây lùn, và không có thuốc nào chữa khỏi.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cầm một chiếc lá bệnh đến cửa hàng, người ta thường bán ngay cho mình một chai thuốc. Tập này mình nói vì sao phải biết bệnh do ai gây ra trước khi chọn cách xử lý, và tự nhìn được những dấu hiệu cơ bản.
Vì sao phải phân biệt?
Nấm, vi khuẩn và vi rút là ba nhóm rất khác nhau. Thuốc trừ nấm không diệt vi khuẩn, thuốc đặc trị vi khuẩn không có tác dụng với nấm, còn với vi rút thì không có thuốc nào tiêu diệt được trong cây.
Nếu xác định sai, bạn tốn tiền phun một thứ không trúng, trong khi bệnh tiếp tục lan. Tệ hơn, người ta hay pha trộn nhiều loại thuốc lại cho chắc, vừa tốn kém vừa tăng độc cho người và môi trường.
Cách lây lan của ba nhóm cũng khác nhau, nên cách phòng khác nhau. Nấm lây qua bào tử bay theo gió, nước bắn. Vi khuẩn lây qua nước, qua vết thương, qua dụng cụ. Vi rút lây chủ yếu qua côn trùng chích hút, qua hạt giống, cây giống, và với một số loại thì qua tay người, dụng cụ.
Phân biệt bằng mắt chỉ là bước đầu, có những bệnh rất khó nhận dù là người có kinh nghiệm. Nhưng biết những dấu hiệu chung giúp bạn đặt câu hỏi đúng và tránh những sai lầm lớn.
Dấu hiệu của bệnh do nấm
Bệnh nấm thường tạo ra những vết khô, màu nâu, xám, đen, có ranh giới khá rõ. Nhiều vết có vòng đồng tâm như vòng gỗ, như bệnh đốm vòng trên cà chua, khoai tây. Có vết có viền màu đậm hơn bao quanh.
Dấu hiệu chắc chắn nhất là thấy chính nấm: lớp mốc trắng như bột trên mặt lá là bệnh phấn trắng, lớp mốc trắng xám ở mặt dưới lá khi trời ẩm là dấu hiệu của sương mai, những chấm đen nhỏ li ti trên vết khô là các ổ bào tử. Dùng kính lúp nhìn sẽ thấy rõ hơn.
Bệnh gỉ sắt để lại những nốt nhỏ màu cam, vàng nâu, quẹt tay có bột như gỉ sắt dính vào. Bệnh thán thư trên trái hay tạo những vết lõm thâm đen, khi ẩm có thể có những chấm hồng cam.
Nấm thích ẩm, đặc biệt là lá ướt lâu. Vì vậy bệnh nấm thường bùng lên sau những đợt mưa kéo dài, sương nhiều, hoặc ở vườn rậm rạp không thông thoáng. Tỉa cho thoáng, tưới gốc, tưới buổi sáng là những cách phòng cơ bản.
Dấu hiệu của bệnh do vi khuẩn
Bệnh vi khuẩn trên lá thường bắt đầu bằng những đốm nhỏ trông như ngấm nước, màu xanh đậm sẫm như bị luộc, nhìn ngược sáng thấy trong mờ. Sau đó vết chuyển nâu, có quầng vàng bao quanh. Vết thường bị giới hạn bởi gân lá nên có hình góc cạnh.
Ở lúa, bệnh bạc lá do vi khuẩn làm lá khô từ chóp xuống theo mép lá, vết có ranh giới gợn sóng. Buổi sáng có khi thấy những giọt dịch vi khuẩn nhỏ màu vàng đục đọng trên vết.
Một phép thử dân gian người làm nghề hay dùng với bệnh héo xanh do vi khuẩn: cắt một đoạn thân cây bị héo, nhúng đầu cắt vào cốc nước trong, để yên. Nếu thấy những sợi dịch mờ đục như khói từ đầu cắt chảy xuống, đó là dấu hiệu gợi ý vi khuẩn. Cây héo mà thân vẫn xanh, không có vết thối ngoài, là đặc trưng của bệnh này.
Vi khuẩn lây mạnh qua nước bắn, qua vết thương do gió bão, côn trùng, qua tay và dụng cụ cắt tỉa. Sau mưa bão, sau khi tỉa cành là lúc dễ nhiễm. Vệ sinh dụng cụ, tránh làm việc trong vườn khi lá còn ướt giúp hạn chế lây lan.
Dấu hiệu của bệnh do vi rút
Bệnh vi rút thường không tạo vết khô rõ ràng mà làm thay đổi màu và hình dạng của lá. Lá khảm, tức là xanh đậm xanh nhạt loang lổ như bản đồ. Lá xoăn lại, nhăn nhúm, mép cong lên hoặc cụp xuống, lá non nhỏ đi, gân lá vàng. Cả cây lùn, đọt chùn lại.
Bệnh xoăn vàng lá trên cà chua, ớt, bệnh khảm trên dưa, bí, đu đủ là những ví dụ quen thuộc. Bệnh lùn trên lúa do một số vi rút mà rầy truyền cũng làm cây thấp, lá xanh đậm hoặc xoắn.
Điểm cần nhớ là vi rút cần người chở. Phần lớn vi rút trên cây trồng được truyền bởi côn trùng chích hút như bọ phấn trắng, rệp, bọ trĩ, rầy. Thấy bệnh vi rút thì phải nhìn ngay xem có những côn trùng này không.
Vì không có thuốc chữa, cách quản lý là phòng: dùng giống sạch bệnh hoặc chống chịu, quản lý côn trùng môi giới, nhổ bỏ sớm cây bệnh, dọn cỏ dại là nơi vi rút trú ẩn, trồng lưới chắn côn trùng cho cây con. Những sản phẩm quảng cáo chữa khỏi bệnh vi rút cho cây cần được xem xét rất thận trọng.
Lấy mẫu và hỏi đúng người
Có những bệnh không phải bệnh: lá cháy do phân, do mặn, do thuốc phun quá liều, do nắng nóng đột ngột, thiếu vi lượng. Những vết này thường xuất hiện đều trên một mảng, cùng lúc, không lan dần từ một ổ như bệnh truyền nhiễm.
Khi không chắc, cách tốt nhất là lấy mẫu hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông. Lấy mẫu có cả phần bệnh và phần lành, ở nhiều mức độ khác nhau. Với bệnh héo, lấy cả đoạn thân và rễ. Gói trong giấy báo hơi ẩm, cho vào túi, không để dưới nắng, mang đi càng sớm càng tốt.
Chụp ảnh từ xa thấy cả cây và cả ruộng, rồi chụp gần vết bệnh, cả mặt trên và mặt dưới lá. Ghi lại khi nào bắt đầu thấy, lan nhanh hay chậm, đã bón gì, phun gì gần đây, thời tiết thế nào. Những thông tin này giúp người chẩn đoán rất nhiều.
Lần tới thấy một chiếc lá lạ, trước khi mua thuốc, bạn thử lật mặt dưới, soi kính lúp tìm mốc, nhìn ngược sáng tìm vết úng nước, và tìm côn trùng chích hút trên đọt. Ba câu hỏi nhỏ đó đã thu hẹp vấn đề đi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh do vi rút có lây từ cây sang người không?
Vi rút gây bệnh cho cây trồng không gây bệnh cho người. Trái từ cây bị bệnh vi rút có thể xấu, méo, nhưng không phải vì thế mà gây hại cho người ăn.
Vì sao phun thuốc trừ nấm mà bệnh vẫn lan?
Có thể bệnh không phải do nấm, có thể phun không đúng thời điểm, không phủ hết mặt dưới lá, hoặc thời tiết quá thuận lợi cho bệnh. Nên xác định lại tác nhân và hỏi khuyến cáo phù hợp.
Có nên cắt bỏ lá bệnh không?
Với bệnh mới chớm, ngắt bỏ lá bệnh và đem ra khỏi vườn giúp giảm nguồn lây. Nhớ không làm khi lá ướt và vệ sinh tay, dụng cụ sau đó để không mang bệnh sang cây khác.
Tuyến trùng gây bệnh có biểu hiện gì?
Tuyến trùng là những con giun rất nhỏ trong đất hại rễ. Cây bị thường còi, vàng, héo vào buổi trưa, rễ có những u sưng nhỏ hoặc thối. Phải đào rễ lên xem mới thấy.
Dụng cụ cắt tỉa nên vệ sinh thế nào?
Lau sạch nhựa và đất, nhúng hoặc lau lưỡi cắt bằng cồn sau khi cắt cây bệnh và trước khi chuyển sang cây khác. Việc nhỏ này giúp hạn chế lây vi khuẩn và một số vi rút.
