Muốn ủ phân hữu cơ tại nhà, bạn trộn phần xanh giàu đạm như rác rau, vỏ trái cây, cỏ tươi với phần nâu giàu carbon như lá khô, rơm, giấy bìa không in màu, giữ đống ủ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo, và đảo cho có không khí. Làm đúng thì đống ủ nóng lên, không hôi, rồi nguội dần thành mùn tơi màu nâu đen.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Mỗi ngày nhà mình bỏ đi một túi vỏ rau củ, mỗi mùa vườn mình rụng cả đống lá. Tập này mình biến hai thứ đó thành thứ đất quý nhất cho vườn.
Đống ủ là một cái bếp cho vi sinh vật
Ủ phân thực ra là mình nấu một bữa ăn cho hàng tỉ vi sinh vật. Chúng cần bốn thứ: thức ăn giàu carbon để lấy năng lượng, thức ăn giàu đạm để xây cơ thể, nước, và không khí. Thiếu một trong bốn, cái bếp ấy hoặc nguội lạnh, hoặc bốc mùi.
Phần nâu là lá khô, rơm, mùn cưa, vỏ trấu, bìa giấy xé nhỏ, thường khô và dai. Phần xanh là rác rau củ, vỏ trái cây, bã chè, bã cà phê, cỏ vừa cắt, phân gia súc. Phần xanh thường ướt và mau thối.
Một quy tắc dễ nhớ là lượng phần nâu nhiều hơn phần xanh, tính theo thể tích thì cỡ hai ba phần nâu cho một phần xanh. Không cần chính xác như cân thuốc. Đống ủ sẽ cho bạn biết nó đang lệch về phía nào.
Cắt nhỏ nguyên liệu giúp ủ nhanh hơn rất nhiều. Một tàu lá chuối nguyên mất cả mùa mới mục, cắt thành khúc thì chỉ vài tuần. Vi sinh vật ăn từ bề mặt vào, nên bề mặt càng nhiều thì chúng ăn càng nhanh.
Xếp đống, giữ ẩm và đảo trộn thế nào?
Ở vườn, bạn chọn một góc râm, đất bằng, không đọng nước. Lót dưới cùng một lớp cành nhỏ cho thoáng đáy. Rồi xếp xen kẽ các lớp nâu và xanh, mỗi lớp vài đốt ngón tay, rắc thêm một lớp mỏng đất vườn hoặc phân ủ cũ để đưa vi sinh vật vào.
Độ ẩm là chỗ nhiều người làm sai. Bạn bốc một nắm ở giữa đống, bóp mạnh. Nếu chỉ rỉ ra một hai giọt nước là vừa. Nước chảy ròng ròng là quá ướt. Bóp không ra giọt nào và nắm rời ra là quá khô.
Đống ủ đủ lớn thì sau vài ngày ruột sẽ ấm lên, có khi bốc hơi vào buổi sáng sớm. Đó là dấu hiệu tốt. Mỗi tuần hoặc khi đống bắt đầu nguội, bạn đảo một lần, đưa phần rìa vào giữa, phần giữa ra rìa, để mọi chỗ đều được nóng và được thở.
Đậy đống ủ bằng bạt hay bao tải để giữ ẩm và che mưa to, nhưng đừng bọc kín mít. Mùa mưa ở Nam Bộ hay miền Trung, che mưa là việc quan trọng nhất, vì đống ủ ướt sũng sẽ chuyển sang thối.
Ủ phân ở nhà phố: thùng nhỏ cũng làm được
Không có vườn thì một cái thùng nhựa có nắp vẫn làm được. Bạn khoan nhiều lỗ nhỏ quanh thân và dưới đáy cho thoáng khí và thoát nước, kê thùng lên vài viên gạch, đặt một khay hứng bên dưới.
Nguyên tắc vẫn vậy: mỗi lần đổ rác bếp vào, phủ lên một lớp phần nâu như lá khô, mùn cưa hoặc bìa giấy xé nhỏ. Lớp phủ này chặn mùi và chặn ruồi. Nhà phố ít lá khô thì có thể trữ sẵn một bao bìa giấy cắt vụn, hoặc xin vỏ trấu, xơ dừa.
Thùng nhỏ không giữ nhiệt bằng đống lớn, nên ủ chậm hơn và không đủ nóng để diệt hết hạt cỏ, mầm bệnh. Vì vậy với thùng nhỏ, đừng bỏ vào thịt cá, xương, dầu mỡ, sữa, những thứ rất hôi và hút chuột. Cũng không bỏ phân chó mèo.
Nước rỉ ra khay hứng có thể pha loãng nhiều lần để tưới gốc cây cảnh, không tưới lên lá rau ăn sống. Khi thùng đầy, bạn để yên cho nó chín, dùng một thùng thứ hai cho rác mới.
Đống ủ hôi, đống ủ không nóng: sửa ra sao?
Đống ủ hôi mùi thối, mùi trứng ung nghĩa là quá ướt và thiếu khí, thường do nhiều phần xanh quá. Cách sửa là thêm phần nâu khô, đảo kỹ cho thoáng, và che mưa. Chỉ sau một lần đảo, mùi thường đỡ hẳn.
Đống ủ có mùi khai như nước tiểu nghĩa là thừa đạm, đạm đang bay hơi. Thêm phần nâu, trộn đều là ổn.
Đống ủ không hề nóng có thể do quá khô, do quá nhỏ, hoặc do toàn phần nâu không có gì giàu đạm. Tưới thêm nước khi đảo, gom cho đống to hơn, thêm cỏ tươi, rác rau hoặc chút phân chuồng.
Có kiến làm tổ trong đống ủ thường là đống ủ khô. Có nhiều ruồi là rác bếp để lộ trên mặt. Mỗi vấn đề của đống ủ đều có nguyên nhân đọc được, và cách sửa gần như luôn là chỉnh lại bốn thứ: nâu, xanh, nước, không khí.
Phân ủ xong dùng thế nào cho đúng?
Phân ủ đã chín có thể sàng qua một tấm lưới để lấy phần mịn cho rau con và chậu, phần còn thô đưa trở lại đống ủ mới làm mồi. Phần mịn trộn vào đất trước khi trồng hoặc rải lớp mỏng quanh gốc rồi phủ rơm lên.
Với rau ăn sống, phân ủ tại nhà nên được ủ kỹ và bón trước khi trồng, không rải lên lá hay lên rau sắp hái. Đó là nguyên tắc vệ sinh an toàn mà người trồng rau nào cũng nên giữ.
Phân ủ không mạnh bằng phân hoá học về lượng chất dinh dưỡng, nhưng nó mang lại thứ phân hoá học không có: mùn, vi sinh vật và cấu trúc đất. Coi nó như cơm, còn phân bao như thuốc bổ, bạn sẽ dùng cả hai cho đúng chỗ.
Bắt đầu nhỏ thôi. Tối nay để riêng vỏ rau củ vào một cái chậu, sáng mai đem lên góc vườn hay vào thùng, phủ lên một nắm lá khô. Ba tháng sau, bạn có mẻ đất đầu tiên tự tay làm ra.
Câu hỏi thường gặp
Vỏ cam, vỏ chanh có ủ được không?
Ủ được, nhưng vỏ cam chanh khá chua và mục chậm, nên cắt nhỏ và trộn với nhiều nguyên liệu khác, đừng đổ dồn một lần quá nhiều.
Có cần mua chế phẩm vi sinh để ủ không?
Không bắt buộc. Một nắm đất vườn hoặc phân ủ cũ đã mang theo đủ vi sinh vật. Chế phẩm vi sinh có thể giúp ủ nhanh hơn, nhất là khi ủ rơm rạ số lượng lớn, khi dùng thì làm theo hướng dẫn trên bao bì.
Lá cây bị bệnh có nên đưa vào đống ủ?
Nếu đống ủ nhỏ, không đủ nóng, tốt nhất không đưa lá bị bệnh nặng vào vì mầm bệnh có thể sống sót. Đống ủ lớn nóng đều thì an toàn hơn, nhưng vẫn nên thận trọng.
Ủ phân trong nhà có bị hôi không?
Thùng ủ có đủ phần nâu phủ trên mặt, đủ lỗ thoáng và không có thịt cá dầu mỡ thì gần như không hôi. Hôi là dấu hiệu quá ướt, chỉ cần thêm phần nâu và đảo lại.
Giun quế có giúp ủ phân nhanh hơn không?
Có, giun quế ăn rác hữu cơ và thải ra phân rất tơi mịn. Nhưng giun không chịu được nhiệt của đống ủ nóng, nên người ta nuôi giun trong thùng riêng, với rác đã ủ sơ hoặc nguyên liệu không quá nóng.
