Giống thuần là giống mà hạt để lại vụ sau vẫn cho ra cây gần giống cây mẹ. Giống lai thế hệ đầu là con lai giữa hai dòng bố mẹ khác hẳn nhau, nên khoẻ và đồng đều, nhưng hạt của nó gieo lại thì cây con phân ly, mỗi cây một kiểu, thường kém hơn cây mẹ.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Rất nhiều người đã thử giữ hạt từ trái dưa, trái ớt ngon nhất vườn, gieo lại mùa sau và thất vọng. Tập này mình kể vì sao chuyện đó xảy ra, và khi nào thì tự để giống là đúng.
Giống thuần: con giống cha mẹ
Giống thuần là những giống mà các cây trong giống đã rất giống nhau về mặt di truyền. Với những cây tự thụ phấn như lúa, đậu, cà chua, sau nhiều đời chọn lọc, hạt lấy từ cây này gieo ra cây gần như y hệt.
Những giống lúa truyền thống, những giống rau địa phương được ông bà giữ từ đời này qua đời khác phần lớn là giống thuần. Người ta chọn cây đẹp nhất, để hạt, vụ sau gieo lại, cứ thế hàng chục năm. Giống quen với đất, với khí hậu, với khẩu vị của vùng đó.
Điểm mạnh của giống thuần là bạn tự chủ được hạt giống, không phải mua mỗi vụ. Điểm yếu là thường không đồng đều và năng suất không cao bằng giống lai, và nếu không chọn lọc kỹ thì giống dần bị lẫn tạp, thoái hoá.
Với cây thụ phấn chéo như bắp, bí, dưa, việc giữ giống thuần khó hơn nhiều, vì ong bướm mang phấn từ ruộng nhà bên sang. Muốn giữ giống chuẩn phải trồng cách ly hoặc bao hoa, thụ phấn bằng tay.
Giống lai thế hệ đầu: vì sao khoẻ và đều?
Người làm giống tạo ra hai dòng bố mẹ, mỗi dòng đã được làm thuần qua nhiều đời. Rồi họ lai hai dòng đó với nhau. Hạt thu được là thế hệ con thứ nhất, trên bao bì thường gọi là F một.
Cây F một mang một nửa di truyền của bố và một nửa của mẹ, và vì bố mẹ đều thuần, mọi cây F một gần như giống hệt nhau. Ruộng bắp lai cao bằng nhau, trổ cùng lúc, trái to đều là vì vậy.
Không chỉ đều, cây lai thế hệ đầu thường còn khoẻ hơn cả bố lẫn mẹ: lớn nhanh hơn, năng suất cao hơn, có khi chống chịu tốt hơn. Hiện tượng này được gọi là ưu thế lai. Người ta hiểu khá rõ nó xảy ra, còn cơ chế đầy đủ đến nay vẫn là chủ đề nghiên cứu.
Cái giá là việc sản xuất hạt lai cần duy trì hai dòng bố mẹ và lai lại mỗi vụ, tốn công. Vì vậy hạt lai thường đắt hơn, và người trồng phải mua lại mỗi vụ nếu muốn có cây như vụ trước.
Gieo lại hạt lai thì chuyện gì xảy ra?
Khi cây F một ra hoa và tạo hạt, các tính trạng của ông bà nội ngoại được xáo trộn và chia lại. Hạt thế hệ thứ hai gieo lên sẽ phân ly: cây cao, cây thấp, trái to, trái nhỏ, chín sớm, chín muộn, có cây giống ông nội, có cây giống bà ngoại.
Ưu thế lai cũng giảm rõ ở thế hệ thứ hai. Phần lớn cây không còn khoẻ như cây mẹ. Ruộng không còn đều, lúc thu hoạch mỗi cây chín một kiểu, rất khó chăm và khó bán.
Đây không phải lừa đảo hay có ai cài gì vào hạt, mà là quy luật di truyền bình thường, được Gregor Mendel mô tả qua thí nghiệm với cây đậu Hà Lan từ thế kỷ mười chín. Hạt lai vẫn nảy mầm tốt, chỉ là cây con không như mình mong.
Vì vậy nếu bạn thích một trái dưa lai và muốn có lại nó, cách chắc nhất là mua đúng giống đó. Còn nếu bạn tò mò, cứ gieo thử vài hạt cho vui, biết đâu chọn được một dòng hợp vườn mình, nhưng phải chấp nhận phải chọn lọc nhiều đời.
Khi nào nên tự để giống?
Tự để giống hợp nhất với giống thuần của cây tự thụ phấn: đậu, lúa, cà chua giống địa phương, ớt, rau dền, rau mồng tơi, tía tô, húng. Với những cây này, bạn để giống ở vườn nhà khá dễ.
Bạn chọn cây khoẻ nhất, đúng dáng giống nhất, không bệnh, làm dấu từ sớm. Đừng chỉ chọn trái to nhất, vì có khi trái to là do cây đó được đứng ở chỗ đất tốt, không phải do giống tốt. Chọn cây đều đẹp cả về dáng, lá, trái và sức chống chịu.
Để trái chín hẳn trên cây, chín hơn mức ăn bình thường, rồi mới lấy hạt. Với cà chua, dưa leo, người ta hay ngâm cả phần ruột có hạt cho lên men nhẹ một hai ngày, rồi đãi sạch, phơi khô trong bóng râm. Với đậu, để quả khô trên cây rồi hái.
Mỗi vụ chỉ nên giữ giống từ vài cây tốt nhất. Đừng tham giữ cả ruộng. Chọn lọc chính là chỗ giống được cải thiện, và đó là việc ông bà mình đã làm cả trăm năm để có những giống lúa thơm, giống rau ngon mà mình ăn hôm nay.
Chọn giống cho vườn nhà: không có câu trả lời một chiều
Giống lai thích hợp khi bạn trồng để bán, cần đồng đều, cần năng suất, và chấp nhận mua hạt mỗi vụ. Giống thuần và giống địa phương thích hợp khi bạn trồng để ăn, thích giữ hương vị riêng, muốn tự chủ hạt giống, hoặc trồng ở nơi khó mua hạt.
Nhiều nhà làm cả hai: vài luống rau lai cho năng suất, vài góc vườn giữ giống địa phương làm vốn. Kiểu làm đó vừa có thu nhập vừa giữ được những giống quý của vùng, thứ mất đi là rất khó tìm lại.
Khi mua hạt, đọc kỹ bao bì: tên loại giống, thế hệ lai nếu có, hạn dùng, nơi sản xuất. Hạt không có bao bì, không rõ nguồn gốc, mua theo lời giới thiệu miệng là rủi ro lớn, cả vụ có thể đổ xuống sông.
Bạn thử tuần này lục lại những gói hạt trong nhà, đọc xem gói nào là hạt lai, gói nào là giống thuần. Những gói giống thuần là những gói bạn có thể tự để giống từ mùa này.
Câu hỏi thường gặp
Hạt giống biến đổi gen có phải là hạt lai không?
Không. Hạt lai là con lai giữa hai dòng cùng loài bằng thụ phấn bình thường. Biến đổi gen là đưa một đoạn gen cụ thể vào cây bằng kỹ thuật sinh học. Hai khái niệm khác nhau, và việc sử dụng giống biến đổi gen được quản lý riêng.
Lúa lai có để giống được không?
Lúa lai thế hệ đầu gieo lại cũng phân ly và giảm năng suất như các cây lai khác, nên người trồng lúa lai phải mua hạt mỗi vụ. Lúa thuần thì để giống được nếu chọn lọc đúng cách.
Vì sao giống địa phương dần bị mất?
Vì người trồng chuyển sang giống mới năng suất cao, ít ai giữ giống cũ, và giống không được chọn lọc thì lẫn tạp dần. Mỗi giống mất đi là mất một nguồn gen thích nghi với vùng đó.
Hạt tự để được bao lâu thì hết dùng được?
Tuỳ loại hạt và cách cất. Hạt khô kỹ, cất nơi mát và kín thường giữ được sức nảy mầm lâu hơn nhiều. Tốt nhất mỗi vụ thử nảy mầm trước khi gieo.
Có nên mua hạt giống bán theo ký ngoài chợ không?
Hạt bán xá không bao bì thường khó biết giống gì, hạn dùng bao lâu, có nhiễm bệnh không. Nếu mua, hãy thử nảy mầm trước một ít và chỉ gieo thử trên diện tích nhỏ.
