Ngâm hạt có lợi với những hạt vỏ dày, vỏ cứng hoặc hạt to như mướp đắng, bí, đậu bắp, các loại đậu và thóc lúa, vì hạt hút đủ nước sẽ nảy nhanh và đều hơn. Còn hạt nhỏ như cải, xà lách, rau mùi, rau dền thì thường gieo thẳng, vì ngâm xong hạt dính bết vào nhau, khó rải và dễ thối.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Mẹ mình ngày xưa ngâm thóc giống bằng nước ba sôi hai lạnh, đậy bao tải, sáng nào cũng mở ra xem nứt nanh chưa. Tập này mình nói vì sao những việc ông bà làm có lý, và chỗ nào dễ làm hỏng.
Ngâm hạt là để làm gì?
Một hạt giống khô chỉ chứa rất ít nước. Muốn thức dậy, việc đầu tiên nó làm là hút nước, trương lên, rồi các chất dự trữ bên trong mới bắt đầu được chuyển hoá để nuôi mầm. Ngâm là giúp hạt làm bước đầu tiên ấy nhanh hơn và đều hơn.
Hạt có vỏ dày như mướp đắng, bí, mướp, đậu rồng hút nước rất chậm khi nằm trong đất. Có hạt nằm cả tuần mới hút đủ, trong khi hạt bên cạnh đã mọc. Ngâm giúp cả lô hạt bắt đầu cùng lúc, luống lên đều hơn.
Ngâm còn giúp người gieo loại bớt hạt lép. Hạt nổi lên mặt nước thường là hạt rỗng, hạt hỏng, vớt bỏ được. Riêng với lúa, người ta còn ngâm trong nước muối loãng để hạt lửng cũng nổi lên.
Nhưng ngâm không làm hạt yếu thành hạt khoẻ. Hạt đã già thì ngâm vẫn già. Ngâm chỉ rút ngắn thời gian chờ chứ không tăng sức sống.
Hạt nào nên ngâm và ngâm bao lâu?
Hạt to vỏ cứng như mướp đắng, bí đỏ, bí xanh, mướp, đậu bắp thường được ngâm qua đêm hoặc nửa ngày trong nước ấm vừa tay. Có người khía nhẹ vỏ hạt mướp đắng ở đầu nhọn bằng kéo móng tay cho nước dễ vào, nhưng phải tránh phần phôi.
Hạt đậu xanh, đậu đũa, đậu cô ve hút nước rất nhanh, chỉ cần ngâm vài tiếng, ngâm lâu dễ nứt vỏ, thối. Hạt bắp ngâm vài tiếng đến nửa ngày là đủ.
Hạt ớt, hạt cà chua, hạt cà tím có thể ngâm vài tiếng trong nước ấm để nảy nhanh hơn, nhất là vào mùa lạnh ở miền Bắc. Nhưng không bắt buộc, gieo thẳng vẫn mọc tốt nếu đất đủ ấm và đủ ẩm.
Hạt nhỏ li ti như cải, xà lách, rau dền, rau mùi, hành, cần tây thì đa phần gieo thẳng. Riêng hạt rau mùi, nhiều người chà nhẹ cho vỡ đôi vì mỗi quả mùi có hai hạt, rồi ngâm vài tiếng. Đây là ngoại lệ, không phải quy tắc cho mọi hạt nhỏ.
Ngâm ủ thóc giống: chuyện nước ba sôi hai lạnh
Ngâm ủ thóc là kỹ năng cổ truyền ở nhiều làng quê. Người ta ngâm thóc trong nước sạch một hai ngày, thay nước định kỳ cho khỏi chua, rồi vớt ra để ráo, ủ trong bao, trong thúng có lót lá chuối hoặc rơm, giữ ẩm ấm cho tới khi hạt nứt nanh, nhú mầm trắng.
Nước ba sôi hai lạnh là ba phần nước sôi pha với hai phần nước lạnh, cho ra nước khá nóng nhưng chưa tới mức làm chín hạt. Ông bà dùng cách này để ngâm thóc lúc đầu, vừa giúp hạt hút nước nhanh vừa giúp giảm bớt một phần mầm bệnh bám ngoài vỏ. Nhưng cách pha theo cảm giác rất dễ lệch, nước quá nóng sẽ làm chết phôi.
Vì vậy nếu bạn chưa quen, hãy ngâm bằng nước ấm vừa tay, hoặc làm đúng theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông địa phương về cách xử lý hạt giống. Ở nhiều nơi, khuyến cáo xử lý hạt được đưa ra theo từng vụ dựa trên tình hình bệnh.
Mùa rét miền Bắc, ủ thóc phải giữ ấm hơn, có nơi ủ gần bếp hay đắp thêm rơm. Mùa nóng Nam Bộ, ủ dày quá dễ bốc nóng làm chết mầm, nên phải trải mỏng và đảo hằng ngày. Cùng một việc mà mỗi miền làm một kiểu, đều có lý do của nó.
Ngâm quá lâu: hạt chết ngạt
Hạt đang nảy mầm cũng cần thở. Ngâm trong nước quá lâu, nhất là nước không thay, hạt thiếu ôxy, bắt đầu lên men, nước đục và có mùi chua. Hạt lúc đó có thể đã chết dù vỏ vẫn còn nguyên.
Dấu hiệu ngâm vừa là hạt đã căng tròn, vỏ mềm hơn, có loại hơi nứt vỏ. Khi thấy vậy là vớt ra. Đừng đợi hạt nhú mầm dài trong nước, mầm dài ra lúc gieo rất dễ gãy.
Với hạt đã ngâm, gieo ngay vào đất ẩm. Đất khô mà gieo hạt đã ngâm, hạt hút nước rồi lại mất nước, nhiều khi chết giữa chừng. Đây là lý do có người ngâm hạt cẩn thận mà mọc còn kém hơn gieo khô.
Nếu muốn chắc hơn, sau khi ngâm bạn có thể ủ hạt trong khăn ẩm một hai ngày như phép thử nảy mầm, thấy nhú rễ thì gắp từng hạt gieo vào bầu. Làm vậy với hạt đắt tiền là rất đáng công.
Vài sai lầm thường gặp khi ngâm hạt
Sai lầm thứ nhất là ngâm trong nước quá nóng vì nghĩ nóng thì hạt mau nảy. Nước nóng quá tay có thể làm chín phôi. Nếu nhúng tay vào thấy khó chịu thì nước đã quá nóng cho hầu hết các loại hạt.
Sai lầm thứ hai là ngâm hạt đã được xử lý sẵn. Một số hạt giống thương mại đã được nhà sản xuất phủ một lớp xử lý bên ngoài, thường có màu lạ như đỏ, xanh, tím. Hạt đó không nên ngâm và không được dùng làm thức ăn. Đọc kỹ bao bì, và rửa tay sau khi cầm.
Sai lầm thứ ba là ngâm cả gói rồi gieo không hết. Hạt đã ngâm không cất lại được. Chỉ ngâm đúng lượng định gieo trong ngày.
Sai lầm thứ tư là gieo hạt đã ngâm xuống quá sâu. Hạt đã sẵn sàng mọc, chỉ cần lớp đất phủ vừa, thường cỡ hai ba lần đường kính hạt. Bạn thử vụ này ngâm một nửa số hạt mướp đắng, gieo khô nửa còn lại, đánh dấu và so xem nửa nào lên trước.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm hạt bằng nước vo gạo có tốt hơn không?
Chưa có cơ sở chắc chắn rằng nước vo gạo làm hạt nảy tốt hơn nước sạch, trong khi nước vo gạo để lâu dễ lên men và làm hạt thối. Nước sạch ấm vừa tay là đủ.
Hạt ngâm rồi mà chưa gieo kịp thì làm sao?
Vớt ra, để ráo, gói trong khăn ẩm và giữ nơi mát, gieo càng sớm càng tốt trong một hai ngày. Đừng để hạt khô trở lại hay ngâm tiếp trong nước.
Hạt sen, hạt vỏ rất cứng có cách nào cho nảy nhanh?
Những hạt vỏ cực cứng thường cần mài hoặc khía nhẹ một phần vỏ, tránh phần phôi, rồi mới ngâm. Đây là cách làm phổ biến, nhưng cần cẩn thận để không làm hỏng hạt.
Có cần ngâm hạt vào thuốc để phòng bệnh không?
Việc xử lý hạt bằng thuốc chỉ nên làm khi có khuyến cáo cụ thể của cơ quan bảo vệ thực vật, dùng đúng loại, đúng liều ghi trên nhãn và có bảo hộ. Với vườn nhà, chọn hạt sạch bệnh và gieo đúng cách thường đã đủ.
Vì sao hạt ngâm nảy rễ trước rồi mới ra mầm?
Rễ mầm ra trước để bám đất và hút nước, nuôi phần mầm phía trên. Đó là trình tự tự nhiên của hầu hết các loại hạt, nên khi gieo, rễ cần được hướng xuống dưới.
