Một cây giống tốt có thân thẳng, chắc, lá xanh đều không đốm lạ, đọt non mập, bầu đất chặt, rễ trắng không cuộn tròn quanh đáy bầu, và nếu là cây ghép thì vết ghép liền gọn, không nứt. Cây quá cao so với bầu, vàng lá, có rệp, có vết thối ở gốc, hay không rõ lấy giống từ cây mẹ nào thì nên bỏ qua dù rẻ.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Một cây giống bệnh mang về là có khi mang cả mầm bệnh cho cả vườn, và cây lâu năm thì sai từ đầu là trả giá nhiều năm. Tập này mình đi cùng bạn qua vườn ươm, xem từng chỗ.
Nhìn từ trên xuống: lá, đọt và thân
Bắt đầu bằng lá. Lá cây giống khoẻ có màu xanh đặc trưng của giống, đều trên cả cây, không có đốm vàng, đốm nâu, vết loét hay lớp phấn trắng. Lật mặt dưới lá xem có rệp, nhện, vảy trắng, trứng côn trùng không. Nhiều thứ ẩn ở mặt dưới mà nhìn từ trên không thấy.
Lá non bị xoăn, vàng loang lổ, gân lá nhạt bất thường cần đặc biệt cẩn thận, vì đó có thể là dấu hiệu của bệnh do vi rút hoặc do vi khuẩn mà côn trùng chích hút truyền. Những bệnh này không chữa được, mang về là lây ra cả vườn.
Đọt non mập, xanh, đang ra lá mới là dấu hiệu cây đang sống khoẻ. Cây không có đọt mới lâu ngày, lá già sạm, có thể đã nằm trong bầu quá lâu.
Thân cây nên thẳng, chắc, có độ to tương xứng với chiều cao. Cây cao vóng mà thân mảnh thường là cây bị để quá dày, thiếu nắng hoặc được bón nhiều đạm cho mau lớn. Cây đó trồng ra ngoài gặp gió nắng dễ gãy và chậm hồi.
Xem bầu và rễ: chỗ quan trọng nhất mà ít người xem
Rễ là chỗ quyết định cây có sống tốt sau khi trồng không, nhưng vì giấu trong bầu nên ít người xem. Bạn có quyền xin người bán cho xem, hoặc tự nhẹ tay nghiêng bầu, nhìn qua lỗ đáy hay rạch nhẹ túi bầu.
Rễ tốt có màu trắng hoặc kem, nhiều rễ tơ, phân bố đều trong bầu. Rễ thâm đen, mềm nhũn, có mùi hôi là rễ thối. Rễ cuộn tròn quanh đáy bầu thành vòng dày là cây đã ở trong bầu quá lâu.
Rễ cuộn là một lỗi rất hay bị xem nhẹ. Rễ đã quen chạy vòng tròn thì khi trồng xuống đất vẫn tiếp tục chạy vòng, không toả ra, nhiều năm sau cây vẫn đứng trên một bộ rễ như cái lồng, gặp gió là đổ, gặp hạn là héo trước. Nếu buộc phải mua cây cuộn rễ, khi trồng nên gỡ nhẹ, cắt bớt những rễ cuộn để kích thích rễ mới.
Bầu đất cũng nói lên nhiều điều. Bầu chặt, đất ẩm vừa, không có rêu xanh dày hay nấm trắng phủ mặt là tốt. Đất bầu lỏng lẻo, nhấc cây lên mà bầu vỡ, có thể cây mới được bứng từ luống vào bầu, rễ chưa bám.
Vết ghép và nguồn gốc giống
Với cây ghép, xem vết ghép có liền đều không, vỏ ở đó trơn láng, không nứt toác, không có nhựa chảy bất thường. Vết ghép nên ở độ cao vừa phải trên mặt bầu.
Kiểm tra có chồi gốc mọc ra bên dưới vết ghép không. Cây được chăm kỹ thường đã được bẻ sạch chồi gốc. Một cây đầy chồi gốc cho thấy vườn ươm không chăm chu đáo.
Hỏi người bán về nguồn mắt ghép, lấy từ cây mẹ nào, vườn nào. Những cơ sở sản xuất giống đàng hoàng thường có vườn cây đầu dòng được theo dõi, và cây giống của họ có giấy tờ hoặc nhãn mác. Nếu được, chọn mua ở những cơ sở mà cơ quan nông nghiệp địa phương biết và giới thiệu.
Điều này đặc biệt quan trọng với cây có múi, vì một số bệnh nguy hiểm lây qua mắt ghép từ cây mẹ bệnh. Cây con nhìn vẫn xanh tươi, nhưng mang bệnh trong mình, vài năm sau mới phát và lây cả vườn.
Tránh những cái bẫy thường gặp ở chợ cây
Bẫy thứ nhất là cây to sẵn trái. Cây giống đã mang trái trông rất hấp dẫn, nhưng nhiều khi đó là cây bị ép ra trái, hoặc cây bứng từ vườn về, rễ cắt cụt. Mang về rất dễ suy. Cây giống vừa phải, khoẻ, chưa trái thường bén đất nhanh hơn.
Bẫy thứ hai là giống lạ, giống mới với lời quảng cáo hấp dẫn nhưng không ai trong vùng từng trồng. Hãy hỏi xem giống đó đã được trồng ở vùng khí hậu như của bạn chưa. Cây hợp miền Nam có khi không ra hoa ở miền Bắc, và ngược lại.
Bẫy thứ ba là mua theo giá rẻ. Cây giống rẻ một chút mà sai giống, mang bệnh thì cái mất là cả mấy năm chăm sóc. Với cây lâu năm, tiền cây giống là phần nhỏ nhất trong tổng công sức.
Bẫy thứ tư là mua nhiều ngay từ đầu. Với giống mới, trồng thử vài cây trước, quan sát một vài năm, rồi mới nhân ra. Cách làm chậm này cứu rất nhiều người khỏi những vườn cây sai giống.
Mang cây về: vận chuyển và cách ly
Khi chở cây về, tránh để cây phơi gió mạnh trên xe máy chạy nhanh, lá sẽ rách và mất nước. Bọc nhẹ ngọn, giữ bầu ẩm, đặt nằm hoặc đứng vững để bầu không vỡ.
Về đến nhà, đừng vội trồng ngay. Để cây ở chỗ râm mát vài ngày, tưới nhẹ, cho cây quen với nơi mới. Đây cũng là thời gian để bạn quan sát cây kỹ hơn.
Nếu có thể, đặt cây mới cách xa vườn cũ một chút trong vài tuần, theo dõi xem có sâu, rệp, đốm bệnh lộ ra không. Người trồng hoa lan và cây cảnh rất quen với việc này, gọi là cách ly. Với vườn cây ăn trái, đó là cách rẻ nhất để không đưa dịch hại vào.
Lần tới bạn ghé vườn ươm, mang theo một kính lúp nhỏ và nhớ lật mặt dưới lá, nghiêng bầu xem rễ. Người bán đàng hoàng sẽ không phiền vì điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua cây giống bầu nhỏ hay bầu lớn?
Bầu lớn cho cây nhiều rễ hơn và dễ sống hơn khi trồng, nhưng nặng và đắt hơn. Quan trọng là tỉ lệ cân đối giữa cây và bầu: cây cao to trong bầu nhỏ thường đã bị cuộn rễ.
Cây giống nuôi cấy mô có gì khác?
Cây cấy mô được nhân từ những mảnh mô nhỏ trong phòng thí nghiệm, đồng đều và có thể sạch bệnh nếu nguồn ban đầu sạch. Thường dùng cho chuối, dứa, hoa lan và một số cây khác.
Mua cây giống qua mạng có đáng tin không?
Rủi ro lớn nhất là không xem được rễ và không biết nguồn giống. Nếu mua, chọn nơi có địa chỉ rõ, cho xem hình thật của cây sẽ gửi, và kiểm tra kỹ ngay khi nhận.
Cây giống bị vàng lá sau khi mang về có sao không?
Rụng hay vàng vài lá già khi đổi chỗ là chuyện thường. Nếu lá non cũng vàng, đọt héo hay rễ thối thì cây có vấn đề thật. Để nơi râm, tưới vừa, tránh bón phân cho tới khi cây hồi.
Có cần mua cây giống có giấy chứng nhận không?
Với cây trồng diện tích lớn và cây lâu năm như cây có múi, sầu riêng, cà phê, nên ưu tiên giống có nguồn gốc rõ ràng từ cơ sở được cơ quan nông nghiệp quản lý. Hỏi phòng nông nghiệp địa phương về những nơi sản xuất giống đáng tin.
