Ghép cây là lấy một mắt hay một đoạn cành của cây giống tốt gắn lên thân của một cây gốc khác, sao cho hai phần liền vào nhau thành một cây. Phần ngọn ghép mang đúng giống ngon và đã ở tuổi trưởng thành nên ra trái sớm, còn phần gốc cho bộ rễ khoẻ, hợp đất, có khi chịu được bệnh mà giống ngon không chịu nổi.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ghép cây nghe như phép thuật, hai cây khác nhau mà sống chung một thân. Tập này mình kể bên trong vết ghép xảy ra chuyện gì, và vì sao gần như mọi vườn cây ăn trái thương mại đều dùng cây ghép.
Bên trong vết ghép: lớp tượng tầng gặp nhau
Ngay dưới lớp vỏ của thân cây có một lớp tế bào rất mỏng, màu xanh nhạt, gọi là tượng tầng. Đây là lớp tế bào luôn phân chia, làm cho thân cây to ra mỗi năm: phía trong nó tạo gỗ, phía ngoài nó tạo vỏ.
Khi ghép, điều quan trọng nhất là làm cho lớp tượng tầng của mắt ghép chạm khít vào lớp tượng tầng của gốc ghép. Hai lớp tế bào ấy phân chia, đan vào nhau, tạo thành mô liền sẹo, rồi dần dần nối thông mạch dẫn nước và mạch dẫn chất nuôi giữa hai phần.
Nếu đặt lệch, tượng tầng không gặp nhau, mắt ghép sẽ khô dần dù được buộc rất chặt. Đó là lý do người ghép giỏi luôn có con dao thật sắc, vết cắt phẳng một nhát, không dập, không để bụi đất dính vào.
Hai cây cũng phải là họ hàng gần. Cam, chanh, bưởi ghép được với nhau. Xoài ghép trên gốc xoài. Ghép một cây vào một cây không cùng họ thì không liền được, dù kỹ thuật có tốt đến đâu.
Vì sao cây ghép sớm ra trái?
Một cây mọc từ hạt phải đi qua một giai đoạn non trẻ, thường là nhiều năm, trong giai đoạn đó nó chỉ lo lớn thân lá, chưa có khả năng ra hoa. Cây xoài, cây sầu riêng trồng từ hạt có khi phải rất lâu mới cho trái đầu.
Mắt ghép lấy từ một cây đã cho trái thì đã qua giai đoạn non trẻ. Gắn nó lên một gốc mới, nó vẫn nhớ tuổi trưởng thành của mình, và chỉ cần cây đủ lớn, đủ dinh dưỡng là ra hoa. Vì thế cây ghép cho trái sớm hơn hẳn.
Cây ghép còn giữ đúng giống. Gieo hạt một trái ngon, cây con có thể khác hẳn. Ghép thì phần ngọn mang trái là cây mẹ, trái ra gần như y hệt.
Ở các nhà vườn, người ta thường chọn những cây mẹ đầu dòng, đã được theo dõi năng suất và chất lượng nhiều năm, làm nguồn lấy mắt ghép. Đó là lý do khi mua cây ghép, bạn nên hỏi rõ nguồn mắt ghép.
Gốc ghép quan trọng không kém mắt ghép
Người mới thường chỉ quan tâm giống ngon trên ngọn mà quên gốc. Nhưng gốc mới là phần ở trong đất, quyết định cây chịu đất phèn, đất mặn, đất úng hay đất khô hạn ra sao, và có chống chịu được một số bệnh hại rễ hay không.
Gốc ghép thường được gieo từ hạt của những cây khoẻ, rễ cọc sâu. Ví dụ ở cây có múi, người ta chọn những loại gốc có rễ khoẻ và thích nghi với vùng trồng. Mỗi vùng, mỗi loại đất có những gốc ghép hay được dùng, và đó là kinh nghiệm của nhà vườn địa phương.
Gốc ghép còn có thể ảnh hưởng tới dáng cây. Có loại gốc làm cây thấp hơn, dễ chăm và dễ hái, có loại làm cây cao lớn, sống lâu. Ở nhiều nước, người ta dùng gốc lùn cho táo để trồng dày.
Ngay cả rau cũng được ghép. Cà chua, dưa hấu, dưa leo ghép lên gốc cùng họ có sức chống chịu bệnh héo rũ, chịu úng tốt hơn. Một số vùng trồng rau ở Lâm Đồng đã làm quen với cà chua ghép từ lâu.
Các kiểu ghép thường gặp
Ghép mắt là kiểu tiết kiệm nhất: chỉ lấy một mắt nhỏ kèm miếng vỏ, áp vào chỗ đã mở vỏ trên gốc, buộc lại. Một cành giống cho được nhiều mắt, nên nhân giống được nhiều cây. Ghép mắt hay dùng cho cây có múi, xoài, sầu riêng.
Ghép nêm là chẻ đôi đầu gốc ghép đã cắt ngọn, vót đầu cành ghép thành hình nêm rồi cắm vào kẽ chẻ, buộc chặt. Kiểu này hợp với cây con trong vườn ươm và với nhiều loại rau ghép.
Ghép áp là để hai cây còn sống trên rễ của mình, cạo vỏ hai bên rồi áp vào nhau buộc lại, đến khi liền mới cắt ngọn gốc và cắt gốc cành ghép. Cách này chậm nhưng chắc, dùng cho cây khó ghép.
Dù kiểu nào, nguyên tắc vẫn là dao sắc, vết cắt sạch, tượng tầng khớp, buộc chặt để không có khe hở và giữ ẩm cho vết ghép, đồng thời che chắn khỏi nước mưa đọng vào.
Chăm cây ghép: cẩn thận chồi gốc
Sau khi ghép, gốc ghép vẫn muốn sống theo ý của nó. Những chồi mọc ra từ phần gốc bên dưới vết ghép gọi là chồi gốc. Nếu để yên, chồi gốc lớn rất nhanh vì có sẵn bộ rễ khoẻ, lấn át cả phần ghép, cuối cùng cây trở về là cây gốc, trái chua hoặc không đúng giống.
Vì vậy việc đầu tiên khi chăm cây ghép là định kỳ bẻ sạch chồi gốc, nhất là những năm đầu. Mắt ghép mới bật mầm còn yếu, chỉ một chồi gốc là đủ cướp hết dinh dưỡng.
Khi trồng ra vườn, đừng lấp đất cao quá vết ghép. Vết ghép vùi trong đất ẩm có thể thối, hoặc phần ngọn mọc rễ riêng làm mất tác dụng của gốc ghép. Giữ vết ghép cao hơn mặt đất một khoảng.
Dây buộc ghép phải được gỡ hoặc nới đúng lúc, khi vết ghép đã liền. Quên dây là dây thắt vào thân như một cái nhẫn chật, cây lớn lên bị bóp, gió to là gãy đúng chỗ đó. Bạn ra vườn xem những cây ghép đã trồng, kiểm tra dây buộc cũ, đó là việc nhỏ cứu được cây.
Câu hỏi thường gặp
Một cây có thể ghép nhiều giống được không?
Được, nhiều người ghép vài giống cùng họ lên một cây để có nhiều loại trái. Nhưng các giống sinh trưởng không đều nhau, giống khoẻ sẽ lấn giống yếu, nên phải tỉa cân đối thường xuyên.
Ghép cây vào mùa nào thì dễ sống?
Thường là khi cây đang có nhựa, vỏ dễ bóc, thời tiết ấm và không quá nóng khô hay mưa dầm. Mỗi vùng có mùa ghép quen thuộc, hỏi nhà vườn hoặc khuyến nông địa phương là chắc nhất.
Làm sao biết mắt ghép đã sống?
Sau một thời gian, mắt ghép vẫn giữ màu xanh tươi, cuống lá bên cạnh mắt khô và rụng tự nhiên khi chạm vào. Mắt ghép chuyển đen hoặc nâu khô là đã chết.
Cây ghép có sống lâu bằng cây trồng từ hạt không?
Tuỳ gốc ghép và sự hợp nhau giữa gốc và ngọn. Gốc tốt, hợp ngọn và chăm đúng thì cây ghép sống rất lâu. Gốc không hợp có thể làm cây suy sớm, thấy rõ ở chỗ vết ghép phình to hoặc nứt.
Vì sao vết ghép phình to hơn thân?
Một chút phình là bình thường do mô liền sẹo. Phình quá mức có thể cho thấy gốc và ngọn sinh trưởng không đều, hoặc vết ghép bị dây buộc thắt lâu. Nếu cây vẫn khoẻ, ra trái tốt thì không cần lo.
