Đất vườn ngoài trời tơi được là nhờ giun, rễ cây, sinh vật và cả khối đất bên dưới giúp thoát nước. Bỏ vào chậu thì thiếu tất cả những thứ đó, sau vài tuần tưới nó nén chặt lại, bí khí, nước đọng ở đáy, rễ thối. Đất vườn còn mang theo hạt cỏ, sâu non và mầm bệnh. Đất trồng chậu nên là giá thể phối trộn: nhẹ, tơi, giữ ẩm vừa phải và thoát nước tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Rất nhiều người bắt đầu trồng cây chậu bằng cách xin vài xô đất ngoài ruộng, ngoài công viên. Vài tháng sau cây còi, chậu nặng, nước tưới đọng mãi. Tập này mình nói vì sao, và trộn đất chậu thế nào cho đúng.
Chậu không phải là một mảnh vườn thu nhỏ
Ngoài vườn, nước tưới thấm xuống, chảy qua các lớp đất bên dưới, kéo không khí theo vào. Đất được giun đào, rễ cây cũ để lại đường ống, nên luôn có khe hở.
Trong chậu, khối đất bị giới hạn bởi thành và đáy. Nước đi xuống tới đáy chậu thì bị chặn lại, tạo thành một lớp đất bão hoà nước ở đáy, gọi là vùng đọng nước. Chậu càng nông, vùng đọng nước càng chiếm phần lớn khối đất.
Đất vườn có nhiều hạt mịn. Mỗi lần tưới, hạt mịn trôi xuống lấp khe hở, đất nén dần. Đất sét trong chậu khô lại thì co rút, tách khỏi thành chậu, tưới vào nước chảy tuột theo khe mà không thấm vào giữa.
Kết quả là rễ cây chậu dùng đất vườn sống trong một môi trường lúc ngạt nước, lúc khô cứng. Rễ trắng ít, rễ thâm nhiều, cây còi mà không rõ vì sao.
Giá thể trồng chậu gồm những gì?
Một giá thể tốt cần ba phần. Phần giữ ẩm như xơ dừa đã qua xử lý, mùn hữu cơ, phân ủ hoai. Phần tạo độ thoáng như trấu hun, đá trân châu, vỏ trấu, đá nhẹ, sỏi nhỏ. Phần dinh dưỡng như phân trùn, phân hữu cơ hoai.
Xơ dừa là vật liệu rất phổ biến ở Việt Nam, giữ ẩm tốt, nhẹ, tơi. Xơ dừa thô chưa xử lý có thể còn chất chát và muối, cần ngâm xả nhiều lần hoặc mua loại đã xử lý.
Trấu hun là vỏ trấu đã được đốt yếm khí thành than đen, nhẹ, thoáng, giúp đất không bí. Trấu hun mới có thể còn tính kiềm và nóng, nên rửa và để nguội trước khi dùng.
Phân trùn quế mịn, giàu dinh dưỡng, ổn định, dùng được ngay. Phân bò, phân gà phải ủ thật hoai mới cho vào chậu.
Tự phối trộn: một công thức để bắt đầu
Không có công thức đúng tuyệt đối, nhưng một cách phối phổ biến cho rau ăn lá là trộn xơ dừa, trấu hun và phân trùn hoặc phân ủ hoai với tỉ lệ gần tương đương nhau, có thể thêm một phần nhỏ đất thịt sạch để giá thể giữ dinh dưỡng tốt hơn.
Với cây ăn trái và cây lâu năm trong chậu, nên thêm nhiều đất thịt sạch hơn để chậu chắc, cây đứng vững, giá thể không phân huỷ quá nhanh. Với cây mọng nước, xương rồng, tăng phần thoát nước như trấu hun, sỏi nhỏ.
Trộn đều khi giá thể hơi ẩm, không khô bụi cũng không ướt sũng. Bóp một nắm, giá thể tốt sẽ kết lại nhẹ rồi tơi ra khi chạm, không chảy nước, không dính bết.
Một mẹo là trộn sẵn một lượng lớn, cất trong bao, dùng dần. Khi thay đất hoặc gieo luống mới, bạn có sẵn giá thể đồng nhất, kết quả dễ so sánh hơn.
Đất vườn có dùng được không?
Đất vườn không phải hoàn toàn không dùng được. Đất thịt nhẹ, tơi, sạch, trộn với một lượng lớn vật liệu tạo độ thoáng và chất hữu cơ thì vẫn có thể trở thành một phần tốt của giá thể.
Nếu dùng đất vườn, nên phơi khô, đập nhỏ, sàng bỏ đá sỏi và rễ cỏ. Một số người phơi nắng kỹ để giảm bớt hạt cỏ và mầm bệnh, dù cách này không diệt được hết.
Tránh đất sét nặng, đất ở chỗ trũng ngập nước, đất ven đường giao thông, đất gần nơi từng đổ rác thải công nghiệp hay đốt rác. Rau ăn lá trồng trên đất bẩn có thể tích luỹ những thứ mình không muốn ăn.
Đất ruộng lúa thường là đất sét nặng, bỏ vào chậu rất dễ bí. Nếu dùng, phải trộn nhiều chất thoáng.
Khi nào thay đất chậu?
Giá thể trong chậu không giữ nguyên mãi. Chất hữu cơ phân huỷ dần, giá thể xẹp xuống, mịn đi, thoát nước kém dần, muối từ phân bón tích tụ. Rễ cây chiếm dần toàn bộ chậu.
Dấu hiệu cần thay đất: nước tưới đọng lâu trên mặt chậu mới thấm, hoặc ngược lại chảy tuột ra đáy ngay mà đất vẫn khô; trên mặt chậu và thành chậu có lớp váng trắng; rễ mọc ra lỗ đáy, cuộn kín quanh thành chậu; cây còi dù đã bón.
Với rau ngắn ngày, sau mỗi vụ có thể đổ giá thể ra, bỏ rễ cũ, trộn thêm phân trùn và một phần giá thể mới rồi dùng lại. Sau vài vụ, nên thay mới phần lớn. Với cây lâu năm, thay đất hoặc chuyển chậu lớn hơn định kỳ, cắt tỉa bớt rễ cuộn.
Tuần này, bạn thử nhấc một chậu cây đang còi trong nhà lên, xem lỗ đáy có rễ chui ra không, tưới thử xem nước thấm thế nào. Rất có thể cái cây không cần thêm phân mà cần một chậu đất mới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lót sỏi dưới đáy chậu để thoát nước?
Lót một lớp sỏi dưới đáy không giúp thoát nước như nhiều người nghĩ, mà còn đẩy vùng đọng nước lên cao hơn. Quan trọng hơn là chậu có đủ lỗ thoát và giá thể tơi đồng đều từ trên xuống.
Xơ dừa có cần xử lý trước khi dùng không?
Xơ dừa thô có thể còn chất chát và muối, cần ngâm xả nhiều lần với nước sạch. Mua loại đã xử lý thì tiện hơn và an toàn cho cây non.
Đất mua sẵn ở cửa hàng có dùng ngay được không?
Phần lớn giá thể đóng bao có thể dùng ngay, nhưng chất lượng khác nhau. Nên bóp thử xem có tơi không, có mùi hôi chua không, và có thể trộn thêm trấu hun hoặc phân trùn tuỳ cây.
Giá thể trồng rau dùng lại được không?
Dùng lại được nếu vụ trước không có bệnh nặng. Bỏ rễ cũ, phơi qua, trộn thêm phân hữu cơ và một phần giá thể mới. Sau vài vụ nên thay mới phần lớn.
Đất chậu có mùi hôi thì làm sao?
Mùi hôi chua là dấu hiệu giá thể bí và úng. Ngừng tưới, kiểm tra lỗ thoát, xới nhẹ mặt chậu cho thoáng. Nếu rễ đã thối, nên thay giá thể mới.
