Trước khi lo chọn hạt, trồng rau sân thượng cần lo ba chuyện: sàn có chịu được sức nặng của đất khi ướt sũng không, nước tưới có thấm xuống trần nhà không, và rau có bị nắng phản xạ từ sàn bê tông nướng chín không. Dùng giá thể nhẹ thay đất vườn, kê chậu thùng trên chân, giữ lỗ thoát nước sàn luôn thông, và căng lưới che vào giờ nắng gắt là những việc nền tảng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Sân thượng là mảnh đất cuối cùng còn trống của nhiều gia đình phố. Tập này mình nói những điều nên biết trước khi vác bao đất đầu tiên lên cầu thang.
Đất ướt nặng hơn bạn nghĩ
Một thùng xốp đầy đất khô đã nặng, khi tưới đẫm nước, nó còn nặng hơn nhiều. Đất vườn thông thường khi ướt sũng có khối lượng rất lớn so với thể tích của nó. Nhân lên vài chục thùng, sức nặng dồn lên sàn là con số đáng kể.
Sân thượng của mỗi ngôi nhà được thiết kế với khả năng chịu tải khác nhau. Có sân chỉ tính cho người đi lại, phơi đồ. Nếu định làm vườn lớn, đặt bể nước, đổ đất dày, nên hỏi người thiết kế hoặc kỹ sư xây dựng về khả năng chịu tải của sàn. Đây không phải việc để đoán.
Cách giảm tải hiệu quả nhất là dùng giá thể nhẹ: xơ dừa, trấu hun, phân trùn, đá trân châu trộn với một phần nhỏ đất. Giá thể này nhẹ hơn đất vườn nhiều, lại tơi xốp, thoát nước tốt.
Đặt các chậu nặng ở gần tường chịu lực, gần cột, chứ không dồn ở giữa sàn. Phân tán các chậu đều thay vì gom thành một khối nặng ở một chỗ.
Chống thấm và thoát nước sàn
Kẻ thù lớn nhất của vườn sân thượng không phải sâu bệnh mà là nước thấm. Nước tưới mỗi ngày, cộng với nước mưa, nếu đọng trên sàn lâu ngày sẽ tìm đường qua những vết nứt nhỏ, thấm xuống trần tầng dưới, gây ố, bong tróc, lâu ngày có thể hại cả kết cấu.
Trước khi làm vườn, kiểm tra lớp chống thấm của sân thượng, xem có vết nứt, chỗ đọng nước không. Nếu sân cũ chưa chống thấm, nên làm trước khi bày chậu.
Kê tất cả chậu thùng lên chân, giá, gạch, để có khoảng trống giữa đáy chậu và sàn. Nước chảy ra từ lỗ đáy sẽ thoát đi, sàn khô ráo, không có chỗ đọng ẩm lâu ngày dưới đáy chậu.
Giữ lỗ thoát nước sàn luôn thông, không để đất, lá rụng, rễ cây làm tắc. Một trận mưa lớn mà lỗ thoát tắc, sân thượng thành cái hồ. Kiểm tra lỗ thoát định kỳ, nhất là trước mùa mưa.
Nắng gắt và hơi nóng từ sàn
Sân thượng nhận nắng trọn vẹn, không có gì che. Sàn bê tông, mái tôn xung quanh hấp nhiệt rồi toả ngược lên. Vào những ngày hè, nhiệt độ ở sân thượng có thể cao hơn hẳn mặt đất, rau ăn lá héo rũ chỉ sau vài giờ nắng trưa.
Căng một tấm lưới che nắng ở độ cao vừa đủ, có thể kéo vào kéo ra, giúp giảm cường độ nắng giữa trưa. Nhiều người chỉ che vào những tháng nóng nhất, các tháng khác mở ra cho rau đủ sáng.
Chậu nhựa đen, thùng tôn phơi nắng nóng lên rất nhanh, rễ sát thành chậu bị nóng. Dùng thùng xốp, chậu màu sáng, hoặc đặt chậu sát nhau để che bớt thành chậu cho nhau.
Tủ mặt chậu bằng xơ dừa, trấu, rơm giúp giảm nhiệt và giữ ẩm. Rau sân thượng mùa hè thường phải tưới ngày hai lần nếu không có lớp phủ và không có lưới che.
Gió: kẻ thù vô hình trên cao
Càng lên cao gió càng mạnh. Gió làm rau mất nước nhanh hơn, làm cây cao như cà chua, mướp, đậu bị lay, gãy, đổ giàn. Gió bão có thể thổi bay cả chậu nhẹ và tấm lưới che.
Che chắn hướng gió chính bằng một hàng rào lưới, một dãy cây bụi trong chậu, hoặc đặt khu trồng rau ở phía khuất gió của tường, của bể nước.
Giàn trên sân thượng phải được cố định chắc vào tường hoặc vào chân chậu nặng. Trước mùa bão, hạ thấp những thứ có thể bay, buộc chặt lưới che, dồn chậu nhẹ vào góc khuất.
Gió cũng có mặt tốt: sân thượng thoáng gió thì rau ít bệnh nấm hơn ở góc vườn kín bí dưới đất.
Bố trí vườn sân thượng hợp lý
Đặt rau ưa nắng như ớt, cà chua, dưa leo ở chỗ nắng nhất. Rau ăn lá như xà lách, cải ngọt có thể đặt ở chỗ có bóng chiều hoặc dưới lưới che. Rau thơm như húng, tía tô đặt gần lối đi để tiện cắt.
Chừa lối đi đủ rộng để tưới, chăm, thu hoạch mà không phải bước qua chậu. Đặt vòi nước gần khu trồng, hoặc lắp hệ thống tưới nhỏ giọt có hẹn giờ cho những ngày bận.
Đừng làm quá lớn ngay từ đầu. Bắt đầu với vài thùng, học cách sân thượng nhà mình nắng gió ra sao, rồi mở rộng dần. Nhiều người hăng hái làm cả chục thùng rồi bỏ vì không chăm kịp.
Tuần này, trước khi mua thêm thùng nào, bạn lên sân thượng lúc trưa nắng và lúc mưa to, quan sát chỗ nào nóng nhất, chỗ nào gió lùa mạnh nhất, nước chảy về lỗ thoát nào. Đó là bản đồ vườn của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thùng xốp có độc cho rau không?
Thùng xốp đựng thực phẩm thường được dùng trồng rau phổ biến. Nên dùng thùng sạch, không chứa hoá chất trước đó, khoan đủ lỗ thoát và thay khi thùng giòn vỡ do nắng.
Có nên trồng cây ăn trái lớn trên sân thượng?
Cây lớn cần chậu to và nhiều đất, rất nặng, rễ có thể tìm đường xuyên qua chậu vào khe sàn. Nên chọn giống lùn, chậu đủ lớn, đặt gần cột chịu lực và hỏi kỹ về tải trọng sàn.
Lưới che nắng nên dùng loại nào?
Lưới có nhiều mức che sáng khác nhau. Với rau ăn lá mùa hè, chọn lưới che vừa phải để rau vẫn đủ sáng. Màu đen phổ biến, có loại màu khác tuỳ mục đích.
Sân thượng tầng cao có bị nhiều sâu không?
Thường ít sâu bệnh hơn vườn dưới đất vì xa nguồn sâu, nhưng vẫn có bướm, rệp, bọ phấn bay lên. Cần thăm cây thường xuyên như bình thường.
Nước mưa trên sân thượng có dùng tưới rau được không?
Nước mưa hứng sạch rất tốt cho tưới rau. Nên hứng vào thùng có nắp, tránh muỗi đẻ trứng và dùng trong thời gian hợp lý.
