Muốn biết hạt giống còn tốt hay không, bạn lấy mười hạt đặt lên tờ khăn giấy ẩm, gấp lại, cho vào túi hoặc hộp để giữ ẩm, đặt nơi ấm vài ngày rồi đếm số hạt nhú rễ. Mười hạt nảy chín là hạt rất tốt, nảy năm là hạt đã yếu, phải gieo dày hơn hoặc thay hạt mới.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Gieo cả luống mà lên lưa thưa thì mất không chỉ hạt mà mất cả mấy tuần mùa vụ. Tập này mình chỉ bạn một phép thử nhỏ mười phút, và cách cất hạt để lần sau không phải thử mà lo.
Phép thử khăn giấy: làm từng bước
Bạn chuẩn bị một tờ khăn giấy hoặc một miếng vải cotton sạch, làm ướt rồi vắt bớt cho chỉ còn ẩm, không nhỏ nước. Đếm đúng mười hạt, hoặc hai mươi hạt nếu hạt nhiều, rải cách nhau trên một nửa tờ khăn.
Gấp nửa còn lại phủ lên, cho vào một túi nilon hay hộp nhựa có nắp hé để giữ ẩm mà vẫn có chút không khí. Ghi lên giấy tên hạt và ngày bắt đầu. Đặt hộp ở nơi ấm, tránh nắng chiếu thẳng. Ở miền Bắc mùa đông lạnh, có thể đặt trên nóc tủ lạnh hay gần bếp cho ấm hơn.
Mỗi ngày mở ra xem một lần, phun thêm chút nước nếu khăn bắt đầu khô. Hạt rau cải, xà lách thường nhú sau vài ngày, hạt ớt, hạt mướp đắng có khi lâu hơn cả tuần. Đừng vội kết luận sớm.
Đến khi số hạt nảy không tăng thêm qua vài ngày, bạn đếm. Mười hạt nảy tám là mỗi trăm hạt có khoảng tám mươi hạt sống. Con số này giúp bạn quyết định gieo bao nhiêu hạt một hốc và có nên mua hạt mới không.
Đọc kết quả: không chỉ đếm hạt nảy
Đếm hạt nảy mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là nảy có khoẻ không. Hạt nảy nhanh, rễ trắng dài, đều nhau là hạt có sức sống tốt. Hạt nảy chậm, rễ ngắn, cong queo, nâu đầu là hạt đã già, ra ruộng gặp đất lạnh hay đất khô sẽ chết nhiều.
Nếu thấy mốc trắng hay mốc xanh lan trên nhiều hạt, có thể hạt mang nấm bệnh hoặc khăn quá ướt. Hạt mốc thì lên luống cũng dễ chết rạp, gọi là bệnh chết cây con.
Có loại hạt nằm im mà không chết, chúng đang ngủ. Một số hạt rau thơm, hạt cây rừng cần được ngâm, chà vỏ hoặc trải qua lạnh mới chịu nảy. Thấy hạt vẫn chắc, không mốc, không thối mà chưa nảy thì đừng vội vứt, hỏi thêm về đặc tính của loại hạt đó.
Một mẹo nhỏ là luôn thử hai lô cùng lúc, một lô hạt cũ và một lô hạt mới mua cùng loại. So sánh trực tiếp như vậy bạn sẽ thấy hạt cũ của mình đã yếu đi bao nhiêu, rõ hơn nhiều so với đoán.
Vì sao hạt mất sức nảy mầm?
Hạt giống là một cái cây đang ngủ, bên trong vẫn có sự sống, vẫn thở rất chậm. Ẩm và nóng làm nó thở nhanh hơn, tiêu hao chất dự trữ, và tạo điều kiện cho nấm mốc. Vì thế cất hạt ở góc bếp ẩm nóng là cách nhanh nhất để hạt chết.
Có một kinh nghiệm thực tế người trong ngành hay nhắc: hạt càng khô và càng mát thì càng sống lâu, và hai yếu tố này cộng dồn với nhau. Giảm bớt độ ẩm của hạt một chút, hạ nhiệt độ cất giữ một chút, sức sống được kéo dài rất đáng kể.
Mỗi loại hạt cũng có tuổi thọ tự nhiên khác nhau. Hạt hành, hạt ngò thường mau mất sức hơn hạt cà chua, hạt bí. Hạt có nhiều dầu như hạt đậu phộng dễ hư hơn nếu cất nóng.
Côn trùng mọt cũng là kẻ thù. Mọt đục vào phôi hạt, hạt vẫn nguyên vỏ nhưng không còn mọc được. Vì vậy hạt để giống cần cất trong vật đựng kín.
Phơi và cất hạt thế nào cho đúng?
Hạt tự để giống phải được phơi khô kỹ, nhưng phơi trong bóng râm thoáng gió hoặc nắng nhẹ buổi sáng, không phơi trên nền xi măng nóng giữa trưa. Phơi quá nóng làm chết phôi. Hạt khô đúng mức thì cắn hoặc bẻ thấy giòn, không dẻo.
Sau khi phơi, để hạt nguội hẳn rồi mới cho vào lọ thuỷ tinh hoặc túi kín. Nhiều người bỏ thêm một gói hút ẩm nhỏ, hoặc một nắm gạo rang khô gói trong giấy để hút bớt hơi ẩm trong lọ. Ghi nhãn rõ tên, nơi lấy giống và ngày.
Nơi cất phải mát và ổn định. Ngăn mát tủ lạnh là chỗ tốt nếu hạt đã thật khô và lọ thật kín. Khi lấy ra, để nguyên lọ ngoài phòng cho ấm dần rồi mới mở, nếu không hơi nước sẽ đọng lên hạt lạnh, làm hạt ẩm trở lại.
Đừng mở lọ hạt nhiều lần. Nếu có nhiều hạt, chia nhỏ vào nhiều túi, mỗi lần dùng mở một túi. Đây cũng là cách các ngân hàng gen làm, chỉ là ở quy mô lớn hơn rất nhiều.
Dùng kết quả thử để gieo cho vừa
Biết tỷ lệ nảy mầm giúp bạn gieo đúng số hạt. Hạt nảy rất tốt thì mỗi hốc một hai hạt là đủ, đỡ phí hạt và đỡ công tỉa. Hạt nảy kém thì gieo dày hơn một chút, hoặc gieo vào bầu, khay trước rồi mới chọn cây khoẻ đem trồng.
Với hạt đắt tiền như hạt lai, ươm trong khay rồi cấy ra luống là cách tiết kiệm nhất. Bạn chỉ trồng những cây con khoẻ, luống lên đều, không có chỗ trống.
Đừng quên rằng nảy mầm trên khăn ấm khác với mọc ngoài luống. Ngoài trời có đất lạnh, đất nén, kiến tha, mưa dập. Hạt trên khăn nảy chín phần mười thì ngoài luống thường lên ít hơn một chút, đó là chuyện bình thường.
Tối nay bạn chọn gói hạt cũ nhất trong nhà, làm phép thử mười hạt. Một tuần sau, bạn sẽ biết gói đó nên gieo hay nên cho vào thùng ủ phân.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm hạt trong nước để xem hạt chìm hạt nổi có chính xác không?
Hạt lép, hạt rỗng thường nổi nên cách này giúp loại bớt hạt hỏng, nhất là với lúa. Nhưng hạt chìm chưa chắc đã sống, nên vẫn cần thử nảy mầm nếu muốn biết chính xác.
Hạt giống quá hạn trên bao bì có gieo được không?
Có thể vẫn mọc, nhưng tỷ lệ và sức nảy mầm thường giảm. Thử mười hạt trước, kết quả tốt thì dùng, kém thì gieo dày hoặc thay hạt.
Vì sao hạt nảy tốt trên khăn mà gieo xuống đất không lên?
Có thể do lấp đất quá sâu, đất quá ướt làm hạt thối, đất quá khô, kiến tha hạt hoặc nấm bệnh trong đất. Gieo cạn, giữ ẩm đều và dùng đất sạch cho khay ươm sẽ giảm hẳn tình trạng này.
Có nên cất hạt trong ngăn đá tủ lạnh?
Chỉ nên khi hạt đã được làm khô rất kỹ và đựng thật kín. Hạt còn ẩm cho vào ngăn đá có thể bị tổn thương. Với vườn nhà, ngăn mát là lựa chọn an toàn hơn.
Thử nảy mầm bao nhiêu hạt là đủ tin?
Mười hạt cho bạn ước lượng nhanh. Muốn chắc hơn thì thử hai mươi đến năm mươi hạt, vì số hạt càng nhiều thì kết quả càng ít bị may rủi.
