Cấy lúa tốn công nhổ mạ và cấy, nhưng cây đứng đều, khoảng cách rõ ràng, khoẻ và dễ quản lý cỏ. Sạ thẳng nhanh và đỡ công nên rất phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng nếu sạ dày, lúa chen chúc, yếu, dễ đổ ngã, sâu bệnh nhiều và tốn giống. Sạ thưa, sạ hàng giữ được lợi thế của sạ mà bớt đi phần lớn cái hại.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở miền Bắc, hình ảnh người cấy lúa khom lưng trên ruộng nước đã gắn với tuổi thơ nhiều người. Ở miền Tây, sạ lúa đã thay cấy từ lâu. Tập này mình so hai cách, và nói vì sao lượng giống sạ là con số đáng suy nghĩ nhất.
Cấy lúa: chậm mà chắc
Cấy là gieo mạ ở một ruộng mạ riêng, chăm vài tuần cho cây mạ cứng cáp, rồi nhổ mạ đem cấy thành từng khóm ra ruộng chính. Mỗi khóm vài dảnh, khoảng cách giữa các khóm đều nhau.
Ưu điểm lớn của cấy là cây lúa được chọn từ mạ khoẻ, có lợi thế xuất phát trước cỏ dại. Ruộng cấy có nước ngay từ đầu, cỏ khó mọc, cây lúa đã cao hơn cỏ. Khoảng cách đều giúp lúa thông thoáng, đi lại thăm đồng dễ.
Cấy cũng tốn ít giống hơn nhiều so với sạ dày. Mạ được chăm tập trung trên diện tích nhỏ, dễ che chắn khi rét, dễ quản lý sâu bệnh giai đoạn đầu.
Nhược điểm của cấy là tốn rất nhiều công, mà lao động nông thôn ngày càng ít. Cây mạ bị nhổ cũng phải mất vài ngày để bén rễ lại, gọi là thời kỳ hồi xanh. Vì vậy ở nhiều nơi, máy cấy với mạ khay đã dần thay thế cấy tay.
Sạ thẳng: nhanh nhưng dễ dày
Sạ là gieo thẳng hạt thóc đã ngâm ủ nứt nanh xuống mặt ruộng bùn đã làm phẳng. Không có ruộng mạ, không nhổ, không cấy, tiết kiệm rất nhiều công và rút ngắn thời gian. Lúa sạ không phải qua giai đoạn hồi xanh nên có thể ngắn ngày hơn một chút.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi làm hai ba vụ mỗi năm và lịch thời vụ rất sát nhau, sạ là cách để kịp vụ. Đó là lý do sạ đã trở thành cách làm chủ yếu ở đây.
Vấn đề nằm ở lượng giống. Người sạ thường lo hạt bị chim ăn, ốc ăn, chuột ăn, bị ngập chết, nên sạ dày thêm cho chắc. Có những nơi lượng giống sạ cao hơn nhiều lần so với mức cần để có đủ cây.
Mặt ruộng sạ không bằng phẳng cũng là vấn đề. Chỗ trũng hạt chết vì ngập, chỗ cao hạt khô. Làm đất phẳng là điều kiện để sạ thưa được.
Sạ dày hại thế nào?
Cây lúa sạ dày phải tranh nhau ánh sáng, nước, dinh dưỡng ngay từ khi còn nhỏ. Cây vươn cao, thân mảnh, lá mỏng, đẻ ít nhánh. Nhìn từ xa ruộng xanh dày rất đẹp, nhưng từng cây đều yếu.
Ruộng dày thì gốc lúa ẩm, thiếu ánh sáng, đúng là nơi rầy nâu thích trú và sinh sôi. Bệnh khô vằn, bệnh đạo ôn cũng bùng mạnh hơn trong ruộng rậm. Người trồng lại phải phun thuốc nhiều hơn.
Thân mảnh, gốc yếu, đến lúc trổ và chín gặp mưa gió là đổ rạp. Lúa đổ thì hạt kém chắc, khó gặt, dễ nảy mầm trên bông.
Cộng lại, sạ dày tốn tiền giống, tốn tiền phân, tốn tiền thuốc, mà năng suất không cao hơn, có khi còn thấp hơn. Nhiều chương trình khuyến nông ở Đồng bằng sông Cửu Long đã khuyến khích giảm lượng giống sạ, với kết quả là đỡ chi phí mà năng suất vẫn giữ.
Sạ thưa, sạ hàng và cấy máy
Sạ thưa là giảm lượng giống xuống mức hợp lý theo khuyến cáo. Muốn sạ thưa thành công, phải có hạt giống tốt, tỷ lệ nảy mầm cao, ruộng làm phẳng, quản lý nước tốt trong những ngày đầu, và có biện pháp phòng ốc, chuột.
Sạ hàng dùng dụng cụ sạ hàng kéo tay hoặc máy, hạt rơi thành hàng thẳng, có khoảng trống giữa các hàng. Ruộng sạ hàng thông thoáng như ruộng cấy, dễ đi lại thăm đồng, ánh sáng vào tới gốc, giảm rầy và bệnh.
Cấy máy kết hợp ưu điểm của cấy và tiết kiệm công. Mạ được gieo trong khay, đến tuổi thì máy cấy cấy thành hàng đều. Ở đồng bằng Bắc Bộ và nhiều nơi khác, cấy máy đang dần phổ biến.
Chọn cách nào phụ thuộc vào lao động, máy móc có sẵn, đất ruộng và lịch thời vụ. Nhưng dù chọn cách nào, câu hỏi nên đặt ra là: mình có đang dùng nhiều giống hơn mức cần không.
Những điều kiện để giảm giống thành công
Hạt giống phải tốt: dùng giống xác nhận, thử nảy mầm trước. Hạt nảy mầm kém mà sạ thưa thì ruộng lưa thưa thật, đúng như nỗi lo của người sạ dày.
Mặt ruộng phải phẳng. Nhiều nơi đã dùng san phẳng mặt ruộng bằng máy để nước phủ đều, giúp hạt mọc đều và kiểm soát cỏ bằng nước dễ hơn.
Quản lý ốc bươu vàng, chuột, chim trong những ngày đầu. Đây là những kẻ ăn mầm lúa khiến người ta sạ dày để bù. Rút nước cạn lúc sạ, đặt lưới chắn ốc ở cửa lấy nước, nhặt ốc, làm bẫy chuột tập thể là những cách hay được áp dụng.
Cuối cùng là mạnh dạn thử. Nếu bạn đang sạ dày theo thói quen, vụ tới thử giảm giống trên một mảnh ruộng nhỏ theo hướng dẫn của khuyến nông, so với phần còn lại. Con số thu hoạch thật của chính ruộng mình sẽ thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Lúa sạ có năng suất thấp hơn lúa cấy không?
Không nhất thiết. Lúa sạ với mật độ hợp lý, quản lý tốt có thể đạt năng suất tương đương lúa cấy. Vấn đề thường là sạ quá dày hoặc mặt ruộng không phẳng.
Vì sao miền Bắc vẫn cấy nhiều hơn miền Tây?
Do điều kiện khí hậu, đặc biệt vụ đông xuân có rét, mạ được chăm trong ruộng mạ dễ che chắn hơn. Thêm vào đó là tập quán và kích thước thửa ruộng nhỏ. Tuy vậy sạ và cấy máy cũng đang tăng ở miền Bắc.
Ốc bươu vàng hại lúa sạ thế nào?
Ốc bươu vàng ăn mầm và cây lúa non, có thể làm mất cả mảng ruộng trong những ngày đầu. Rút nước cạn khi sạ, chặn ốc ở cửa nước, nhặt ốc và trứng ốc là những biện pháp chính.
Sạ hàng có cần máy đắt tiền không?
Có dụng cụ sạ hàng kéo tay khá đơn giản, nhiều nơi đã được hỗ trợ qua các chương trình khuyến nông. Hỏi khuyến nông xã về dụng cụ phù hợp và nơi có thể mượn hoặc thuê.
Lượng giống sạ bao nhiêu là hợp lý?
Tuỳ giống, mùa vụ, chất lượng hạt và cách sạ. Các địa phương thường có khuyến cáo cụ thể. Nên hỏi khuyến nông thay vì làm theo thói quen hay lời đồn.
