Tưới ướt khô xen kẽ là để ruộng lúa rút cạn dần cho tới khi mực nước xuống dưới mặt đất một khoảng, rồi mới cho nước vào lại, lặp đi lặp lại, thay vì giữ ruộng ngập suốt vụ. Cách này giúp rễ lúa ăn sâu, cây cứng hơn, hạn chế nhánh vô hiệu, tiết kiệm nước bơm, và giảm lượng khí mê tan sinh ra từ ruộng ngập.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Nhiều người nghĩ lúa là cây nước, ruộng phải lúc nào cũng đầy nước mới tốt. Tập này mình nói vì sao để ruộng khô có lúc lại giúp lúa khoẻ hơn, và những giai đoạn tuyệt đối không được để khô.
Lúa sống được trong nước, nhưng không cần ngập mãi
Lúa có khả năng đặc biệt là dẫn không khí từ lá xuống rễ qua những khoang rỗng trong thân, nhờ vậy sống được trong ruộng ngập. Nước ngập giúp kìm cỏ dại, giữ nhiệt độ ổn định và là cách quản lý quen thuộc hàng nghìn năm.
Nhưng sống được trong nước không có nghĩa là cần ngập suốt. Ruộng ngập liên tục làm rễ lúa ăn nông, đất bị khử, sinh ra những chất có thể làm rễ đen và thối. Cây đẻ nhánh lai rai không dứt, ruộng rậm rạp.
Các nghiên cứu nông học ở châu Á, trong đó có Việt Nam, đã cho thấy để ruộng khô xen kẽ ở những giai đoạn phù hợp không làm giảm năng suất, có khi còn tăng, trong khi giảm được đáng kể lượng nước dùng.
Ngành nông nghiệp ở nhiều địa phương đã đưa cách làm này vào khuyến cáo, nhất là ở Đồng bằng sông Cửu Long, nơi nhiều ruộng phải bơm nước tốn kém.
Rút nước để làm gì?
Khi mặt ruộng khô bớt, không khí đi vào đất, rễ lúa được thở tốt hơn. Rễ phải đi xuống sâu để tìm nước, nên bộ rễ phát triển mạnh và sâu. Cây có rễ sâu thì cứng, ít đổ ngã khi gặp gió mưa lúc trổ và chín.
Rút nước đúng lúc cuối giai đoạn đẻ nhánh giúp hạn chế những nhánh đẻ muộn, những nhánh hầu như không bao giờ thành bông nhưng vẫn ăn dinh dưỡng và làm ruộng rậm. Ruộng gọn hơn, thông thoáng hơn, rầy nâu và bệnh khô vằn ít có chỗ trú.
Đất ruộng khô xen kẽ cũng giảm bớt những chất độc tích tụ do ngập lâu, nhất là ở ruộng nhiều chất hữu cơ, ruộng vùi rơm tươi.
Một lợi ích nữa ít được nói tới là giảm phát thải. Ruộng ngập liên tục là môi trường thiếu khí, nơi vi sinh vật tạo ra khí mê tan, một khí nhà kính mạnh. Để ruộng khô xen kẽ làm giảm lượng khí này.
Theo dõi bằng một ống nhựa đục lỗ
Làm sao biết ruộng đã khô đến đâu khi nước đã rút xuống dưới mặt đất? Người ta dùng một ống nhựa đục nhiều lỗ quanh thân, cắm sâu xuống đất, phần trên nhô lên. Móc sạch đất trong lòng ống. Nước trong đất thấm vào ống, nhìn vào ống là biết mực nước ngầm ở dưới mặt ruộng bao xa.
Theo cách phổ biến, khi mực nước trong ống tụt xuống dưới mặt đất tới một mức được khuyến cáo thì cho nước vào ruộng lại, giữ một lớp nước nông, rồi lại để rút. Mức cụ thể nên theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương vì phụ thuộc đất và giống.
Cắm ống ở chỗ đại diện cho ruộng, không cắm ở chỗ trũng nhất hay cao nhất. Ruộng lớn có thể cắm vài ống.
Phương pháp này rẻ tiền mà giúp người trồng không phải đoán. Thay vì nhìn mặt ruộng thấy khô mà sợ, hay thấy còn ướt mà chủ quan, bạn có một con số để quyết định.
Những giai đoạn không được để khô
Không phải lúc nào cũng rút nước được. Giai đoạn ngay sau khi sạ hoặc cấy, cây còn non và đang bén rễ, cần giữ ẩm hoặc nước nông ổn định, đồng thời nước giúp kìm cỏ.
Giai đoạn quan trọng nhất cần đủ nước là từ làm đòng tới trổ bông và thụ phấn. Thiếu nước lúc này làm bông ngắn, nhiều hạt lép, thiệt hại không bù lại được. Hầu hết khuyến cáo đều giữ nước ở ruộng trong giai đoạn này.
Khi bón phân, nhất là đạm, nên có lớp nước nông hoặc đất bão hoà, bón xong giữ nước một thời gian để phân không bị mất.
Ruộng đất phèn, đất mặn phải thận trọng: để khô quá có thể làm phèn bốc lên hoặc mặn dồn lên mặt. Ở những vùng này, phải theo khuyến cáo riêng của địa phương, có khi không áp dụng rút cạn được.
Áp dụng cho ruộng nhà: bắt đầu nhỏ
Muốn áp dụng, điều kiện đầu tiên là chủ động được nước: rút ra được và đưa vào được khi cần. Ruộng phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời hoặc lịch bơm chung của cả cánh đồng thì khó làm riêng, nên cần cả tổ hợp tác cùng thống nhất.
Bờ ruộng phải chắc, không rò. Mặt ruộng phải tương đối phẳng để khi rút nước, ruộng khô đều, không có chỗ ngập chỗ khô.
Lần đầu, thử trên một thửa, cắm ống theo dõi, ghi lại số lần bơm và kết quả thu hoạch so với thửa bên cạnh. Nhiều nông dân đã ngạc nhiên khi thấy ruộng mình tốn ít lần bơm hơn hẳn mà lúa vẫn vàng đều.
Một lưu ý khi để ruộng khô: cỏ dại có cơ hội mọc trên mặt đất khô. Kết hợp quản lý cỏ từ đầu vụ để không phải đánh đổi.
Câu hỏi thường gặp
Phơi ruộng có phải là tưới ướt khô xen kẽ không?
Phơi ruộng giữa vụ là một dạng rút nước có từ lâu, thường làm một lần ở cuối đẻ nhánh. Tưới ướt khô xen kẽ lặp lại nhiều lần theo mực nước đo được, có hệ thống hơn.
Ruộng nứt nẻ khi rút nước có sao không?
Nứt chân chim nhẹ là bình thường và cho thấy đất được thông khí. Nhưng nứt sâu rộng nghĩa là quá khô, có thể làm đứt rễ, nên cho nước vào trước khi đến mức đó.
Rút nước có làm cỏ mọc nhiều không?
Có thể, vì nước là một công cụ kìm cỏ. Vì vậy thường chỉ bắt đầu rút nước khi lúa đã đủ lớn, che được mặt ruộng, và kết hợp quản lý cỏ từ đầu vụ.
Tưới ướt khô xen kẽ có làm giảm năng suất không?
Nếu áp dụng đúng giai đoạn và không để khô trong thời kỳ làm đòng đến trổ, năng suất thường không giảm. Sai lầm hay gặp là để khô đúng lúc lúa cần nước nhất.
Vì sao rút nước lại giúp giảm khí nhà kính?
Khí mê tan sinh ra từ vi sinh vật trong đất ngập thiếu khí. Khi đất được thông khí định kỳ, hoạt động sinh mê tan giảm đáng kể.
