Mủ cao su được cạo lúc rạng sáng, có khi từ nửa đêm, vì đó là lúc trời mát nhất, cây vừa hút no nước sau một đêm, áp lực trong các ống mủ dưới vỏ cao nhất, nên khi rạch vỏ, mủ chảy mạnh và chảy lâu trước khi tự đông lại. Vào mùa cây rụng lá thay lá mới, người trồng thường nghỉ cạo để cây dồn sức ra lá và không bị kiệt.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, những ngọn đèn đầu lấp lánh trong rừng cao su lúc ba bốn giờ sáng là hình ảnh quen thuộc. Tập này mình nói vì sao người cạo mủ phải dậy sớm như vậy, và điều gì xảy ra bên trong thân cây.
Mủ cao su nằm ở đâu?
Cây cao su có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazon ở Nam Mỹ, được đưa sang châu Á từ cuối thế kỷ mười chín. Ở Việt Nam, cao su được trồng nhiều ở Đông Nam Bộ như Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Đồng Nai, ở Tây Nguyên và một số tỉnh miền Trung.
Mủ cao su không phải nhựa cây thông thường. Nó nằm trong một hệ thống ống rất nhỏ nằm trong lớp vỏ, gọi là ống mủ, xếp thành vòng hơi nghiêng quanh thân. Mủ là chất lỏng màu trắng sữa, chứa các hạt cao su lơ lửng trong nước.
Khi rạch một đường mỏng qua vỏ, các ống mủ bị cắt và mủ chảy ra theo đường cạo xuống chén hứng. Sau một thời gian, mủ tự đông lại ở miệng ống, bịt vết cắt, và dòng chảy ngừng.
Vì các ống mủ chạy hơi nghiêng, đường cạo được rạch theo đường xoắn nghiêng ngược lại để cắt qua được nhiều ống nhất.
Vì sao phải cạo lúc rạng sáng?
Lượng mủ chảy ra phụ thuộc vào áp lực trong các ống mủ. Áp lực này cao khi cây đầy nước. Ban đêm, lá cây ít thoát hơi nước, rễ vẫn hút, nên đến gần sáng cây ở trạng thái no nước nhất. Rạch vỏ lúc đó, mủ chảy ra mạnh.
Khi mặt trời lên, lá bắt đầu thoát hơi nước mạnh, cây mất nước, áp lực giảm, mủ chảy yếu. Nhiệt độ cao và gió khô cũng làm mủ đông nhanh ở miệng cạo, dòng chảy dừng sớm.
Vì vậy cạo vào lúc mát nhất trong ngày cho lượng mủ nhiều nhất. Nhiều nơi người công nhân bắt đầu từ khi trời còn tối, đeo đèn đầu, đi từ cây này sang cây khác theo một lộ trình quen thuộc.
Sau khi cạo xong cả lô, người công nhân quay lại thu mủ đã chảy vào chén. Một ngày làm việc kết thúc trước trưa, khi cái nóng bắt đầu.
Cạo bao sâu để không hại cây?
Cạo mủ là một nghề cần tay nghề cao. Đường cạo phải đủ sâu để cắt qua nhiều ống mủ, nhưng không được chạm vào lớp tượng tầng, lớp tế bào sống tạo vỏ mới. Chạm vào tượng tầng, vỏ không tái sinh được, thân cây bị u sần, hỏng mặt cạo.
Mỗi lần cạo chỉ lấy đi một lớp vỏ rất mỏng. Theo thời gian, đường cạo dịch dần xuống, mặt cạo lộ ra lớp vỏ đã cạo, rồi vỏ mới tái sinh ở đó cho những năm sau.
Cạo quá dày, cạo quá nhiều lần, hoặc dùng chất kích thích mủ quá mức có thể làm cây kiệt sức. Một hiện tượng hay được nhắc tới là khô miệng cạo: một phần hoặc cả đường cạo không chảy mủ nữa. Đây là dấu hiệu cây bị khai thác quá sức hoặc có vấn đề sinh lý, cần được xử lý theo hướng dẫn kỹ thuật.
Vì vậy mỗi vườn cao su đều có chế độ cạo quy định: cạo cách ngày hay cách mấy ngày, đường cạo dài bao nhiêu, mặt cạo nào. Tuân thủ chế độ cạo là giữ cho cây sống và cho mủ được lâu năm.
Mùa thay lá: nghỉ cạo cho cây hồi sức
Cây cao su ở Việt Nam thường rụng lá vào mùa khô, rồi ra lá non mới. Mùa này rừng cao su trơ cành, lá khô phủ kín mặt đất.
Trong thời gian thay lá và ra lá non, cây cần dồn sức nuôi bộ lá mới. Lá non cũng rất dễ bị bệnh phấn trắng tấn công nếu thời tiết ẩm. Nhiều vườn nghỉ cạo hoặc giảm cạo trong giai đoạn này để cây không bị kiệt.
Mùa lá khô rụng cũng là mùa nguy cơ cháy cao trong rừng cao su. Dọn đường băng cản lửa, không đốt rác, không đốt lá gần vườn là việc quan trọng.
Khi bộ lá mới đã xanh và ổn định, cây bước vào mùa khai thác mới. Nhịp nghỉ và cạo này lặp lại hằng năm trong suốt đời khai thác của vườn.
Từ cây con đến vườn khai thác
Cây cao su cần nhiều năm chăm sóc trước khi có thể cạo mủ, giai đoạn này gọi là kiến thiết cơ bản. Cây phải đạt một độ to thân nhất định ở một chiều cao nhất định mới được mở miệng cạo.
Trong thời gian kiến thiết, nhiều vườn trồng xen cây ngắn ngày giữa hàng cao su như đậu, sắn, dứa, vừa có thu nhập vừa giữ đất. Khi tán cao su khép lại, cây trồng xen không còn đủ nắng.
Một vườn cao su có thể khai thác trong nhiều năm. Khi năng suất giảm, vườn được thanh lý, gỗ cao su được dùng làm đồ gỗ, và vườn được trồng lại.
Lần tới nếu bạn đi qua một rừng cao su, để ý những đường xoắn nghiêng trên thân cây và những chiếc chén nhỏ treo bên dưới. Mỗi đường cạo là công sức của một người dậy từ lúc trời chưa sáng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mủ cao su đông lại?
Mủ là các hạt cao su lơ lửng trong nước. Khi tiếp xúc với không khí, vi sinh vật và thay đổi độ chua, các hạt kết dính lại với nhau. Người ta còn chủ động làm đông mủ khi chế biến.
Cạo mủ vào ngày mưa có được không?
Mưa làm ướt mặt cạo, mủ có thể chảy tràn ra ngoài, lẫn nước, dễ nhiễm bệnh mặt cạo. Nhiều vườn hoãn cạo khi trời mưa hoặc mặt cạo còn ướt.
Cây cao su có cần bón phân không?
Có, cả trong giai đoạn kiến thiết và khai thác, cây cần dinh dưỡng để lớn và tái tạo mủ. Lượng bón theo khuyến cáo kỹ thuật cho từng vùng và tuổi cây.
Bệnh phấn trắng hại cao su ra sao?
Bệnh phấn trắng tấn công lá non khi cây ra lá mới, làm lá rụng, cây phải ra lá lại, mất sức. Thời tiết ẩm, sương mù vào mùa thay lá làm bệnh nặng hơn.
Gỗ cao su dùng làm gì?
Khi vườn cao su hết thời kỳ khai thác, gỗ được thanh lý và dùng làm đồ nội thất, ván ghép. Đây là nguồn gỗ rừng trồng quan trọng.
