Hồ tiêu chết nhanh chủ yếu do một loại nấm gây thối rễ và gốc, phát triển rất mạnh khi đất úng nước trong mùa mưa. Rễ tiêu nông, mềm, dễ bị tổn thương khi làm cỏ, xới xáo, nên nấm dễ xâm nhập. Phòng bệnh là chính: vườn phải thoát nước tốt, không làm đứt rễ mùa mưa, vệ sinh vườn, và chọn trụ phù hợp. Trụ sống mát mẻ nhưng tranh dinh dưỡng, trụ chết bền chắc nhưng nóng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Hồ tiêu từng là cây được nhiều nông hộ Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đặt nhiều kỳ vọng, và cũng là cây có thể chết cả vườn chỉ trong một mùa mưa. Tập này mình nói vì sao cây tiêu mong manh như vậy.
Hồ tiêu là cây gì?
Hồ tiêu là cây dây leo, sống lâu năm, leo bám vào trụ bằng những rễ bám mọc ở các đốt thân. Cây có nguồn gốc rừng nhiệt đới ẩm, quen sống dưới tán rừng, bám lên thân cây to.
Bộ rễ hút của tiêu khá nông và mềm, tập trung ở lớp đất mặt. Đây là điểm yếu lớn nhất: rễ dễ bị tổn thương khi cuốc xới, dễ bị úng khi mưa, dễ bị tuyến trùng và nấm tấn công.
Ở Việt Nam, hồ tiêu được trồng nhiều ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ như Bà Rịa Vũng Tàu, Đồng Nai, Bình Phước, và có những vùng tiêu truyền thống như Phú Quốc, Quảng Trị.
Hiểu tiêu là cây rừng, rễ nông, ưa ẩm nhưng sợ úng, là hiểu được gần hết cách chăm nó.
Chết nhanh và chết chậm: hai kiểu chết của tiêu
Bệnh chết nhanh do một loại nấm sống trong đất, ưa ẩm ướt, lây lan mạnh qua nước. Khi đất sũng nước mùa mưa, nấm tấn công rễ và gốc thân. Cây héo rũ rất nhanh, lá còn xanh đã héo, chỉ trong thời gian ngắn cả trụ tiêu chết, gốc thân thâm đen, rễ thối. Bệnh có thể lan từ trụ này sang trụ khác theo dòng nước chảy.
Bệnh chết chậm thì như tên gọi, cây suy dần qua nhiều tháng: lá vàng, rụng, đốt rụng, cây còi cọc. Nguyên nhân thường là sự kết hợp của tuyến trùng hại rễ và nấm xâm nhập qua vết thương mà tuyến trùng tạo ra. Đào rễ lên thấy rễ có u sưng, thối.
Cả hai đều liên quan tới rễ và đất. Đất úng, đất bị nén chặt, rễ bị tổn thương là điều kiện lý tưởng cho bệnh.
Khi nghi bệnh, việc cần làm là hỏi ngay cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông để xác định đúng và có biện pháp phù hợp, đồng thời cách ly trụ bệnh, không để nước từ trụ bệnh chảy sang trụ khác.
Thoát nước và giữ rễ nguyên vẹn
Việc quan trọng nhất là thoát nước. Trước mùa mưa, khơi thông rãnh giữa các hàng, làm rãnh thoát quanh vườn, đảm bảo nước mưa không đọng ở gốc tiêu. Vườn trên đất dốc thì làm rãnh chặn, rãnh dẫn nước theo hướng hợp lý.
Gốc tiêu nên được vun cao một chút để nước không đọng sát gốc. Nhưng đừng vun dày lấp lên quá cao, vì thân bị vùi trong đất ẩm cũng dễ nhiễm bệnh.
Hạn chế tối đa việc cuốc xới quanh gốc trong mùa mưa. Mỗi nhát cuốc làm đứt rễ là mở cửa cho nấm. Nhiều người trồng chuyển sang giữ cỏ thấp giữa hàng, cắt cỏ thay vì cuốc, hoặc trồng cây che phủ đất.
Không tưới tràn từ gốc này sang gốc khác, vì nước có thể mang mầm bệnh đi. Dụng cụ dùng cho trụ bệnh phải được vệ sinh trước khi dùng cho trụ khác.
Trụ sống hay trụ chết?
Tiêu cần trụ để leo. Trụ chết là trụ bằng gỗ, bê tông, gạch xây. Trụ sống là cây sống như muồng đen, keo dậu, lồng mức, hay các loài cây khác được trồng làm trụ.
Trụ chết bền, chắc, thẳng, không tranh dinh dưỡng với tiêu, dễ chăm và thường cho năng suất cao những năm đầu nếu chăm đủ. Nhưng trụ bê tông hấp nhiệt, mùa nắng nóng làm dây tiêu bám trên trụ bị nóng, và vườn trụ chết không có bóng mát, tiêu phải chịu nắng gắt.
Trụ sống tạo bóng mát, giảm nhiệt, lá rụng làm phân, rễ cây trụ giúp đất tơi và chắn gió. Vườn trụ sống thường bền hơn, cây tiêu ít căng thẳng hơn. Nhưng cây trụ tranh nước và dinh dưỡng với tiêu, phải tỉa tán định kỳ, và trụ có thể không thẳng.
Không có lựa chọn đúng cho mọi nơi. Nhiều người trồng đã chuyển sang trụ sống hoặc kết hợp vì muốn vườn bền hơn. Điều quan trọng là quản lý tốt trụ đã chọn.
Giữ vườn tiêu khoẻ quanh năm
Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, vỏ cà phê ủ giúp giữ ẩm mùa khô, giảm nóng gốc, nhưng mùa mưa phải để thoáng, không phủ dày sát thân.
Bón nhiều chất hữu cơ hoai giúp đất tơi, tăng vi sinh vật có ích, giúp kìm một phần mầm bệnh trong đất. Bón phân hoá học cân đối, không thừa đạm.
Thăm vườn thường xuyên, nhất là đầu mùa mưa, phát hiện sớm trụ héo, lá vàng bất thường. Một trụ bệnh phát hiện sớm có thể ngăn được cả vườn khỏi lây lan.
Khi trồng mới, chọn hom giống sạch bệnh từ vườn khoẻ, đất chưa từng bị bệnh nặng hoặc đã được xử lý theo khuyến cáo. Trồng lại tiêu ngay trên đất vừa có tiêu chết nhanh là rủi ro rất cao. Tuần này, trước mùa mưa, đi một vòng vườn, nhìn rãnh thoát nước đã thông chưa.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu bị héo đột ngột trong mùa mưa có cứu được không?
Nếu cây đã héo rũ toàn bộ, gốc thâm đen, khả năng cứu rất thấp. Cần nhổ bỏ, tiêu huỷ đúng cách, xử lý hố theo hướng dẫn và cách ly để tránh lây sang trụ bên cạnh.
Có nên làm cỏ sạch gốc tiêu không?
Làm cỏ bằng cuốc sát gốc dễ làm đứt rễ, đặc biệt mùa mưa. Nhiều người giữ cỏ thấp, cắt cỏ hoặc nhổ tay quanh gốc thay vì cuốc.
Tuyến trùng hại tiêu nhận biết thế nào?
Cây còi, lá vàng, sinh trưởng chậm. Đào rễ thấy những u sưng nhỏ hoặc rễ thối, ít rễ tơ. Cần xác định đúng qua cán bộ chuyên môn trước khi xử lý.
Trụ sống nên dùng cây gì?
Các cây thường được dùng làm trụ sống ở Việt Nam gồm muồng đen, keo dậu, lồng mức và một số cây khác. Chọn cây hợp vùng, rễ không cạnh tranh quá mạnh và chịu được tỉa.
Hồ tiêu có cần tưới nhiều mùa khô không?
Tiêu cần nước trong mùa khô để sống và phân hoá hoa, nhưng tưới vừa đủ, tránh tưới tràn. Tủ gốc giúp giữ ẩm và giảm số lần tưới.
