Lúa vừa chín để gặt là khi khoảng tám đến chín phần mười số hạt trên bông đã chuyển màu vàng, chỉ còn vài hạt ở gốc bông hơi xanh, bóp hạt thấy cứng. Gặt sớm hơn thì nhiều hạt non, gặt muộn hơn thì hạt rụng, dễ nứt và gãy khi xay. Sau khi gặt, thóc phải được phơi hoặc sấy càng sớm càng tốt, khô đều, không quá gắt.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cả vụ lúa có thể mất một phần chỉ vì những ngày cuối: gặt sai lúc, để lúa ướt qua đêm, phơi quá nắng. Tập này mình nói về đoạn đường từ bông lúa đến bao thóc khô.
Nhận biết độ chín: nhìn bông, bóp hạt
Hạt lúa trên một bông không chín cùng lúc. Hạt ở đầu bông chín trước, hạt ở gốc bông chín sau. Khi phần lớn hạt đã vàng và chỉ còn ít hạt ở gốc bông hơi xanh, đó là thời điểm thu hoạch phù hợp cho phần lớn giống lúa.
Bóp thử hạt bằng móng tay: hạt chín cứng, không còn sữa hay sáp. Cắn hạt nghe giòn. Nhìn chung cả ruộng: bông cúi đầu, lá đòng bắt đầu ngả vàng nhưng có thể còn hơi xanh.
Mỗi giống có thời gian sinh trưởng riêng, thông tin này có trong mô tả giống. Tính từ ngày trổ, có thể ước lượng ngày chín, nhưng vẫn nên ra ruộng xem tận mắt vì thời tiết làm lúa chín nhanh hoặc chậm hơn.
Ruộng chín không đều, chỗ trũng chín muộn, chỗ cao chín sớm. Nếu ruộng lớn, có thể gặt theo từng phần, ưu tiên phần chín trước.
Gặt sớm và gặt muộn: thiệt cả hai đầu
Gặt sớm, nhiều hạt chưa vào chắc, khi phơi sẽ lép, lửng, gạo xanh non, bạc bụng. Năng suất giảm, chất lượng gạo cũng giảm.
Gặt muộn, hạt quá khô trên đồng, gặp nắng ngày và sương đêm xen kẽ, hạt hút ẩm rồi lại khô nhiều lần, tạo những vết nứt nhỏ bên trong. Khi xay xát, hạt nứt gãy thành tấm, tỷ lệ gạo nguyên giảm rõ. Lúa chín quá còn dễ rụng hạt, chim chuột ăn, và đổ ngã.
Ở những giống dễ rụng hạt, gặt muộn vài ngày có thể làm rơi một phần đáng kể. Ở những vùng hay mưa cuối vụ, lúa chín để lâu trên đồng dễ bị nảy mầm ngay trên bông.
Vì vậy câu ông bà dặn xanh nhà hơn già đồng có lý: khi đã tới độ chín và thời tiết xấu sắp đến, gặt sớm một chút về nhà vẫn an toàn hơn để lúa già ngoài đồng.
Sau khi gặt: đừng để lúa ướt qua đêm
Thóc vừa gặt còn ẩm, nhất là gặt sau mưa hay sáng sớm còn sương. Hạt ẩm vẫn sống và thở, sinh nhiệt. Nếu đổ đống, đóng bao lúa ướt để qua đêm, cả đống sẽ bốc nóng, nấm mốc phát triển, hạt chuyển màu vàng, gọi là lúa bị vàng hạt hoặc ủ hấp. Gạo từ lúa này có màu vàng, mùi kém, ăn không ngon.
Chỉ cần một hai ngày đổ đống ẩm là đủ làm hỏng chất lượng. Vì vậy phải tính trước phương án phơi hoặc sấy trước khi gặt, đặc biệt mùa mưa.
Nếu chưa thể phơi sấy ngay, trải mỏng lúa ra nơi thoáng, đảo thường xuyên, quạt gió nếu có. Không đóng kín trong bao nilon.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nơi lúa được bán tươi ngay tại ruộng cho thương lái có máy sấy. Ở miền Bắc, miền Trung, nhiều hộ vẫn tự phơi. Dù cách nào, nguyên tắc vẫn là làm khô sớm.
Phơi thóc: khô đều, không quá gắt
Phơi trên sân gạch, sân xi măng sạch hoặc trên bạt, trải lớp thóc vừa phải, không quá dày. Cào đảo thường xuyên để hạt khô đều. Lớp thóc dày quá, lớp dưới vẫn ẩm trong khi lớp trên khô cong.
Phơi quá gắt vào buổi trưa nắng chói, hạt khô quá nhanh, phần vỏ ngoài co lại trước phần trong, sinh nứt. Ở những sân xi măng rất nóng giữa trưa, nhiều người tránh phơi dày dưới nắng gắt hoặc đảo nhiều hơn.
Không phơi thóc trên đường nhựa, quốc lộ. Ngoài nguy hiểm giao thông, nhựa đường nóng và bụi bẩn, khói xe làm bẩn hạt.
Chiều về, gom thóc lại thành đống, che bạt, sáng hôm sau trải ra phơi tiếp. Không để thóc phơi ngoài sân qua đêm hứng sương. Thóc đã khô nguội hẳn mới đóng bao, đóng bao lúc còn nóng thì hơi nước ngưng tụ lại, hạt ẩm trở lại.
Sấy và bảo quản thóc
Máy sấy giúp làm khô nhanh, chủ động, không phụ thuộc nắng, nhất là vào mùa mưa. Sấy cũng cần đúng kỹ thuật: nhiệt độ quá cao, sấy quá nhanh cũng làm hạt nứt. Lò sấy có kinh nghiệm thường sấy theo nhiều đợt hoặc để thóc nghỉ giữa các lần.
Thóc để bảo quản lâu cần khô tới mức thấp đủ để không mốc, thường được khuyến cáo ở khoảng mười bốn phần trăm độ ẩm hoặc thấp hơn tuỳ mục đích. Người làm lâu năm hay thử bằng cách cắn hạt nghe tiếng giòn, nhưng máy đo độ ẩm hạt cho kết quả chắc chắn hơn.
Kho chứa phải khô ráo, thoáng, kê bao lên kệ, không đặt sát nền và sát tường. Chống chuột, mọt. Thóc để làm giống phải phơi kỹ hơn, cất riêng, ghi nhãn.
Mùa gặt tới, bạn thử trước khi gặt ra ruộng ngắt vài bông ở chỗ cao, chỗ trũng, đếm xem bao nhiêu phần hạt đã vàng. Con số đó sẽ cho bạn biết nên gặt hôm nay hay chờ thêm vài ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gạo xay ra nhiều tấm?
Nguyên nhân thường gặp là gặt muộn, phơi quá gắt hoặc sấy quá nhanh làm hạt nứt bên trong, hoặc hạt không chắc. Gặt đúng độ chín và làm khô từ từ, đều giúp tăng tỷ lệ gạo nguyên.
Gặt lúa bằng máy có làm mất nhiều hạt không?
Máy gặt đập liên hợp hiện đại có tỷ lệ rơi rụng thấp nếu người lái có kinh nghiệm và ruộng khô, lúa đứng. Lúa đổ, ruộng lầy thì hao hụt tăng.
Thóc bị vàng hạt có ăn được không?
Gạo từ thóc bị ủ hấp có màu vàng, mùi kém, chất lượng giảm. Nếu có dấu hiệu mốc rõ, nên thận trọng vì nấm mốc có thể sinh độc tố, không nên dùng cho người và vật nuôi.
Có nên phơi thóc trực tiếp trên đất?
Phơi trên đất dễ lẫn sạn, đất, ẩm từ dưới lên. Nên phơi trên sân cứng sạch hoặc trải bạt.
Lúa làm giống phơi khác lúa ăn thế nào?
Lúa giống nên phơi trong nắng nhẹ, tránh nắng gắt làm chết phôi, phơi kỹ tới khô hẳn, để nguội rồi cất kín nơi khô mát, ghi tên giống và ngày.
