Mía và sắn trên đất dốc dễ làm đất xói mòn và bạc màu, vì trong những tháng đầu mặt đất gần như trống, mưa xuống cuốn trôi lớp đất mặt, trong khi cây lại lấy đi nhiều dinh dưỡng, đặc biệt là kali. Muốn giữ đất, nên trồng theo đường đồng mức, làm những băng cây xanh chắn ngang dốc, trồng xen cây họ đậu, che phủ đất và trả lại tàn dư cho đồng ruộng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở nhiều vùng trung du miền núi, sắn và mía là cây nuôi sống bao gia đình. Nhưng cũng chính ở đó, những sườn đồi trồng sắn liên tục nhiều năm đã trơ sỏi. Tập này mình nói cách trồng để đồi vẫn còn đất cho đời sau.
Đất dốc mất đất như thế nào?
Một sườn đồi có rừng hay cây phủ kín thì giọt mưa rơi lên lá, chảy theo thân, thấm từ từ vào đất. Một sườn đồi vừa cày xong để trồng sắn thì giọt mưa đập thẳng vào mặt đất, làm vỡ các viên đất, rồi dòng nước chảy tràn theo dốc mang theo lớp đất mặt.
Lớp đất mặt là lớp quý nhất, nơi tập trung mùn và dinh dưỡng. Mất lớp này là mất phần màu mỡ nhất. Dấu hiệu dễ thấy là những rãnh nước nhỏ hình thành sau mưa, đất ở chân dốc dày lên còn đỉnh dốc lộ sỏi.
Sắn và mía trồng cách hàng khá rộng, và cần thời gian khá lâu để tán khép lại, nên thời gian đất trống trong mùa mưa dài. Đó là lý do nương sắn, nương mía trên đất dốc mất đất nhanh hơn nhiều so với đất có cây che phủ quanh năm.
Đất xói mòn không quay lại được trong đời người. Một lớp đất mặt mất đi trong vài mùa mưa có thể cần rất lâu để hình thành lại.
Sắn và mía lấy đi những gì?
Sắn có tiếng là cây dễ trồng, chịu được đất nghèo. Nhưng khi thu hoạch củ, nông dân mang đi khỏi ruộng một lượng lớn dinh dưỡng, nhất là kali, cây sắn cần nhiều kali để tạo tinh bột trong củ. Trồng sắn liên tục mà không bón bù, đất ngày càng nghèo.
Mía cũng là cây có sinh khối lớn, lấy đi nhiều dinh dưỡng. Khi thu hoạch, thân mía được mang đi nhà máy, ngọn và lá ở lại ruộng. Nếu lá mía bị đốt, phần lớn chất hữu cơ và một phần dinh dưỡng bị mất theo khói.
Kết quả là sau nhiều vụ trồng liên tục không bón bù và không trả lại chất hữu cơ, năng suất giảm dần, đất chai cứng, bạc màu. Người trồng phải bón nhiều phân hơn để giữ năng suất, chi phí tăng.
Hiểu rằng mỗi vụ thu hoạch là mang đi một phần của đất giúp người trồng nghĩ tới việc bù lại cho đất.
Trồng theo đường đồng mức và làm băng cây xanh
Đường đồng mức là đường nối những điểm có cùng độ cao trên sườn đồi. Trồng hàng sắn, hàng mía chạy theo đường đồng mức, tức là ngang dốc, thì mỗi hàng cây và mỗi luống đất như một bậc nhỏ chặn dòng nước, giữ đất lại.
Trồng dọc theo dốc là cách làm sai phổ biến vì dễ làm, nhưng mỗi rãnh giữa hàng thành một máng dẫn nước, cuốn đất chảy thẳng xuống chân đồi.
Băng cây xanh là những dải cây trồng dày chạy ngang dốc, cách nhau một khoảng, giữa là nương sắn, mía. Cây trồng làm băng thường là cỏ có rễ chùm sâu như cỏ vetiver, hoặc cây họ đậu như cốt khí, keo dậu. Theo thời gian, đất bị giữ lại phía trên băng, sườn đồi dần thành những bậc thang tự nhiên.
Băng cây xanh còn cho lá làm phân xanh, làm thức ăn gia súc, cắt tủ cho cây trồng chính.
Trồng xen và che phủ đất
Trồng xen cây họ đậu như đậu xanh, đậu đen, lạc giữa các hàng sắn trong thời gian đầu, khi tán sắn chưa khép, giúp che phủ mặt đất, giảm xói mòn, và cây họ đậu bổ sung đạm cho đất. Người trồng còn có thêm một vụ thu hoạch phụ.
Che phủ đất bằng tàn dư cây trồng, rơm rạ, cỏ cắt từ băng cây xanh cũng giúp giảm sức đập của hạt mưa và giữ ẩm cho đất.
Với mía, giữ lại lá mía trên ruộng sau thu hoạch, không đốt, rải đều giữa hàng làm lớp phủ. Lá mía mục dần trả lại chất hữu cơ, giữ ẩm cho gốc mía lưu, và hạn chế cỏ dại.
Luân canh sắn với cây khác, không trồng sắn liên tục nhiều năm trên cùng một mảnh đất, giúp đất có thời gian phục hồi.
Bón bù và những việc nhỏ có ích lâu dài
Bón phân cân đối, đặc biệt bù kali cho sắn, giúp duy trì năng suất mà không vắt kiệt đất. Kết hợp phân chuồng, phân hữu cơ khi có điều kiện. Lượng bón nên theo khuyến cáo của địa phương cho từng loại đất.
Hạn chế cày quá sâu, cày quá nhiều trên đất dốc, vì mỗi lần cày là một lần làm đất tơi ra và dễ bị cuốn trôi. Một số nơi đã thử làm đất tối thiểu, chỉ làm theo hàng trồng.
Giữ lại những dải cây tự nhiên, cây bụi ở đỉnh đồi và ở những chỗ dốc nhất. Đừng phá trắng cả quả đồi để trồng sắn.
Những biện pháp này không đem lại kết quả ngay một vụ, nhưng sau vài năm, sự khác biệt giữa nương có băng cây xanh và nương trồng dọc dốc sẽ rất rõ. Mùa mưa tới, bạn thử đứng ở chân một nương sắn sau trận mưa to, nhìn màu của dòng nước chảy ra. Nước đục ngầu là đất đang đi.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ vetiver có tác dụng gì trên đất dốc?
Cỏ vetiver có bộ rễ chùm rất sâu và dày, trồng thành băng ngang dốc giúp giữ đất, chặn dòng chảy và hình thành bậc thang tự nhiên theo thời gian.
Vì sao không nên đốt lá mía sau thu hoạch?
Đốt lá mía làm mất chất hữu cơ, mất một phần dinh dưỡng, giết sinh vật đất và gây khói bụi. Giữ lá mía làm lớp phủ giúp đất giữ ẩm và màu mỡ hơn.
Trồng sắn liên tục có sao không?
Trồng sắn liên tục nhiều năm không bón bù và không bảo vệ đất làm đất bạc màu, xói mòn nhanh, năng suất giảm. Luân canh và trồng xen giúp giảm tác hại.
Đất đã bạc màu vì trồng sắn có cải tạo được không?
Có thể cải tạo dần bằng trồng cây phân xanh, cây họ đậu, che phủ, bổ sung hữu cơ và trồng băng cây xanh. Quá trình này cần nhiều năm.
Trồng xen đậu với sắn có làm giảm năng suất sắn không?
Nếu bố trí hợp lý về khoảng cách và thời vụ, trồng xen đậu ít ảnh hưởng tới sắn, lại thêm thu hoạch và cải thiện đất. Cần tham khảo mô hình đã được áp dụng ở địa phương.
