Rầy nâu là loài côn trùng nhỏ sống ở gốc lúa, chích hút nhựa làm cây vàng rồi khô cháy thành từng chòm tròn gọi là cháy rầy, và còn truyền vi rút gây bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá. Đạo ôn là bệnh do nấm, tạo vết hình thoi có tâm xám trên lá, nặng hơn là thối cổ bông làm bông lép trắng. Cả hai đều bùng mạnh ở ruộng sạ dày, bón thừa đạm và gặp thời tiết thuận lợi cho chúng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Hỏi người trồng lúa sợ gì nhất, nhiều người sẽ nhắc tới rầy nâu và đạo ôn. Tập này mình nói cách nhận ra chúng sớm, hiểu vì sao chúng bùng lên, để không bị động khi tới mùa.
Rầy nâu: kẻ hại ẩn dưới gốc
Rầy nâu rất nhỏ, màu nâu, sống tập trung ở phần gốc lúa, sát mặt nước. Đứng trên bờ nhìn ngọn lúa thì gần như không thấy. Phải lội xuống, vạch gốc lúa ra, hoặc gõ nhẹ khóm lúa vào một cái khay để đếm.
Rầy chích hút nhựa từ bẹ lá. Mật độ thấp thì cây vẫn chịu được. Mật độ cao, cây mất nhựa, vàng úa từ dưới lên, rồi khô cháy thành từng mảng tròn trên ruộng, lan rộng nhanh. Người ta gọi là cháy rầy. Ruộng bị cháy rầy lúc gần chín có thể mất phần lớn năng suất.
Hại lớn hơn nữa là rầy nâu truyền vi rút gây bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá. Cây bị bệnh lùn, lá vàng hoặc xoắn, không trổ được bông bình thường. Bệnh vi rút không chữa được, cách duy nhất là phòng rầy và nhổ bỏ cây bệnh.
Rầy nâu có khả năng sinh sản nhanh và một số lứa có cánh dài bay theo gió đi xa. Đó là lý do ngành bảo vệ thực vật dùng bẫy đèn để theo dõi các đợt rầy di trú và ra thông báo cho nông dân.
Vì sao rầy nâu bùng phát?
Rầy nâu thích ruộng rậm rạp, gốc ẩm, ít ánh sáng. Ruộng sạ dày, bón nhiều đạm làm cây xanh um, mềm mọng là nơi rầy sinh sôi rất nhanh. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận cây lúa được bón nhiều đạm hấp dẫn rầy hơn và giúp rầy đẻ nhiều hơn.
Phun thuốc trừ sâu phổ rộng sớm trong vụ, nhất là để trừ những sâu ăn lá mà chưa tới ngưỡng, giết chết nhện, bọ xít mù xanh và các thiên địch khác của rầy. Không còn kẻ thù, rầy tăng lên rất nhanh vài tuần sau. Đây là hiện tượng đã được ghi nhận ở nhiều vùng trồng lúa châu Á.
Gieo sạ không tập trung, ruộng này sạ trước, ruộng kia sạ sau, làm cho cánh đồng luôn có lúa non, rầy có thức ăn liên tục và nhảy từ ruộng này sang ruộng khác. Gieo sạ đồng loạt, né rầy theo lịch khuyến cáo là cách cắt nguồn thức ăn của rầy.
Dùng giống kháng rầy theo khuyến cáo của địa phương là một biện pháp quan trọng, nhưng rầy có thể dần thích nghi với giống kháng, nên giống cũng phải được thay đổi theo thời gian.
Đạo ôn: vết hình thoi và cổ bông thối
Đạo ôn là bệnh do một loài nấm gây ra, tấn công lá, đốt thân và cổ bông. Trên lá, vết bệnh điển hình có hình thoi, giống mắt én, ở giữa màu xám trắng, viền nâu đỏ. Nhiều vết liên kết lại làm lá cháy khô, nặng thì cả ruộng như bị lửa táp.
Đạo ôn cổ bông là dạng nguy hiểm nhất. Nấm tấn công ngay cổ bông, chỗ nối giữa bông và thân, làm cổ bông thâm đen, teo lại. Dinh dưỡng không lên được bông, hạt lép trắng, bông gãy gục. Thiệt hại có thể rất nặng vì xảy ra đúng lúc trổ và vào chắc.
Nấm đạo ôn ưa điều kiện ẩm độ cao, trời âm u, sương mù nhiều, mưa phùn, đêm mát. Ở miền Bắc, vụ đông xuân với những đợt mưa phùn nồm là thời gian đạo ôn hay xuất hiện. Ở miền Nam, những đợt trời âm u nhiều sương cũng là cảnh báo.
Cũng như rầy, đạo ôn nặng hơn rất nhiều trên ruộng thừa đạm và sạ dày. Lá lúa mềm mọng do đạm là cửa ngõ dễ dàng cho nấm xâm nhập.
Thăm đồng đúng lúc: phát hiện trước khi bùng
Với rầy nâu, thăm đồng phải lội xuống, vạch gốc ở nhiều điểm, đếm rầy trên một số khóm. Theo dõi cả rầy non và rầy trưởng thành, cả thiên địch như nhện, bọ xít mù xanh. Thông báo bẫy đèn của địa phương giúp biết lúc nào có đợt rầy bay tới để thăm kỹ hơn.
Với đạo ôn, thăm vào buổi sáng khi lá còn ẩm, vết bệnh dễ thấy. Chú ý những chỗ ruộng trũng, rậm, nhiều đạm. Khi lúa sắp trổ, nếu trời âm u, sương nhiều và trên lá đã có vết đạo ôn, đó là tín hiệu cần chú ý phòng đạo ôn cổ bông.
Ngưỡng phòng trừ cụ thể cho rầy nâu và đạo ôn ở từng giai đoạn được ngành bảo vệ thực vật hướng dẫn. Không nên phun chỉ vì nhà bên cạnh phun hoặc vì nghe đồn.
Nếu phải dùng thuốc, chọn đúng loại được khuyến cáo cho đúng đối tượng, phun đúng chỗ: rầy ở gốc thì phải phun sao cho thuốc tới gốc, rẽ lúa ra mà phun, chứ phun trên ngọn thì rầy dưới gốc gần như không bị ảnh hưởng.
Phòng từ gốc: những gì nằm trong tay người trồng
Gieo sạ đồng loạt theo lịch né rầy của địa phương. Đây là biện pháp cộng đồng, một nhà làm khác đi là cả cánh đồng chịu.
Sạ thưa hoặc cấy thưa vừa phải để ruộng thông thoáng. Bón phân cân đối, không bón thừa đạm, nhất là giai đoạn sau. Nhiều nơi đã khuyến cáo dùng bảng so màu lá để quyết định có cần bón thêm đạm hay không, tránh bón theo cảm tính.
Giữ thiên địch: không phun thuốc phổ rộng sớm trong vụ khi chưa cần thiết. Quản lý nước hợp lý, rút nước giữa vụ để gốc lúa thông thoáng, ít ẩm.
Chọn giống chống chịu phù hợp. Vệ sinh đồng ruộng, dọn tàn dư rơm rạ bệnh, cày vùi gốc rạ sớm giúp giảm nguồn bệnh và nguồn rầy qua vụ. Tuần này, nếu ruộng nhà bạn đang đẻ nhánh, thử lội xuống vạch gốc mười khóm và đếm cả rầy lẫn nhện.
Câu hỏi thường gặp
Cháy rầy và đạo ôn lá khác nhau thế nào?
Cháy rầy làm cây vàng khô từ gốc thành từng chòm tròn, gốc có nhiều rầy. Đạo ôn lá tạo những vết hình thoi có tâm xám trên lá, rồi lá cháy, gốc không có rầy. Vạch gốc là phân biệt được ngay.
Bảng so màu lá dùng để làm gì?
Bảng so màu lá giúp so màu lá lúa với các ô màu chuẩn để quyết định có cần bón thêm đạm hay không. Nhờ vậy giảm bón thừa đạm, một nguyên nhân làm tăng rầy và đạo ôn.
Bệnh vàng lùn có chữa được không?
Không. Bệnh do vi rút nên cây đã nhiễm không chữa khỏi. Cần nhổ bỏ, vùi sâu cây bệnh và quản lý rầy nâu là côn trùng truyền bệnh.
Vì sao ruộng ở giữa cánh đồng hay bị rầy nặng hơn?
Có thể do ruộng đó rậm hơn, bón nhiều đạm hơn, hoặc gieo lệch lịch so với xung quanh nên có lúa non khi ruộng khác đã già. Rầy tập trung về những nơi có thức ăn ngon nhất.
Có nên phun thuốc phòng đạo ôn trước khi trổ?
Ở một số trường hợp, khi thời tiết thuận lợi cho bệnh và trên lá đã có vết đạo ôn, ngành bảo vệ thực vật có thể khuyến cáo phòng đạo ôn cổ bông trước trổ. Nên làm theo thông báo của địa phương, không phun đại trà theo thói quen.
