Nam Bộ và Tây Nguyên không có mùa đông lạnh như miền Bắc, năm chia làm hai mùa: mùa mưa và mùa khô. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, vụ lúa đông xuân rơi vào mùa khô nhiều nắng nên thường là vụ thuận nhất, trong khi mùa khô cũng kéo theo hạn mặn ở vùng ven biển, còn mùa mưa mang theo úng và mùa nước nổi ở vùng đầu nguồn. Ở Tây Nguyên, mùa khô kéo dài nhiều tháng quyết định chuyện nước tưới cho cà phê, hồ tiêu, sầu riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Người miền Tây có câu nói vui là ở đây chỉ có hai mùa, mùa mưa và mùa nắng. Tập này mình nói về cách cây trồng và người trồng sống theo hai mùa đó.
Hai mùa thay vì bốn
Nam Bộ có mùa mưa kéo dài khoảng nửa năm, thường từ giữa năm tới cuối năm, và mùa khô phần còn lại. Nhiệt độ cao quanh năm, chênh lệch giữa các tháng không lớn như miền Bắc. Cây trồng không bị giới hạn bởi rét, mà bởi nước.
Tây Nguyên cũng có hai mùa rõ rệt, nhưng vì ở trên cao, nhiệt độ mát hơn đồng bằng, đêm có thể khá lạnh, nhất là vùng Đà Lạt. Mùa khô ở Tây Nguyên khô hơn và kéo dài, gió mạnh, nhiều nơi đất nứt nẻ.
Không có mùa đông, những cây ôn đới như bắp cải, súp lơ, cà rốt khó trồng ở đồng bằng Nam Bộ. Bù lại, cây nhiệt đới như sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, dừa, khóm phát triển tốt.
Đà Lạt là ngoại lệ đặc biệt: độ cao lớn tạo khí hậu mát quanh năm, nên trồng được rau ôn đới, hoa quanh năm, trở thành vựa rau và hoa lớn.
Các vụ lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long
Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất cả nước, nhiều nơi làm hai đến ba vụ mỗi năm. Vụ đông xuân gieo sạ vào cuối mùa mưa, đầu mùa khô, sinh trưởng trong những tháng nắng nhiều, ít mưa, nên thường cho năng suất cao và ổn định nhất.
Vụ hè thu gieo vào đầu mùa mưa, chịu nắng nóng đầu vụ và mưa nhiều cuối vụ, sâu bệnh nhiều hơn. Ở những vùng có đê bao chủ động nước, nhiều nơi còn làm vụ thu đông, tức vụ ba, trong mùa nước lên.
Làm ba vụ liên tục giúp tăng sản lượng nhưng đất ít được nghỉ, không có mùa lũ mang phù sa vào ruộng, sâu bệnh có thức ăn liên tục. Đây là chuyện các nhà nông học và người trồng lúa vẫn còn bàn nhiều.
Lịch xuống giống ở đồng bằng được các tỉnh ban hành theo từng vụ, thường gắn với lịch né rầy và tình hình nước, mặn. Gieo sạ đồng loạt theo lịch là cách cả cánh đồng cùng giảm rủi ro.
Mùa nước nổi và mùa hạn mặn
Mùa nước nổi là thời gian nước sông Mê Kông dâng lên, tràn đồng ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp, thường vào khoảng cuối mùa mưa. Đây là một phần tự nhiên của đồng bằng, mang theo phù sa, cá tôm và vệ sinh đồng ruộng.
Người dân vùng này có những cách sống với nước nổi: thu hoạch lúa hè thu trước khi nước lên, trồng những cây ưa nước như sen, súng, điên điển, rau muống trong mùa lũ, nuôi cá đồng.
Mùa khô thì ngược lại. Ở những tỉnh ven biển như Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang, nước mặn lấn sâu theo sông rạch. Người trồng lúa và cây ăn trái phải trữ nước ngọt, theo dõi độ mặn, có khi bỏ một vụ.
Lịch thời vụ ở đây vì thế phải tính cả hai: né lũ ở đầu nguồn, né mặn ở cuối nguồn.
Tây Nguyên: mùa khô quyết định tất cả
Ở Tây Nguyên, cây trồng chủ lực là cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, cao su. Mùa mưa là mùa cây sinh trưởng, ra lộc, nuôi trái. Mùa khô là mùa cà phê phân hoá mầm hoa, nhưng cũng là mùa thiếu nước nghiêm trọng.
Tưới nước mùa khô là việc lớn nhất trong năm của người trồng cây lâu năm Tây Nguyên. Nguồn nước từ giếng, ao, hồ đập. Những năm mùa khô kéo dài hơn thường lệ, nước cạn, nhiều vườn thiệt hại.
Mùa mưa thì nỗi lo chuyển sang bệnh hại rễ, nhất là với hồ tiêu và sầu riêng, và xói mòn trên đất dốc.
Thu hoạch cà phê thường vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, lúc trời bắt đầu ráo, thuận cho phơi sấy. Lịch năm của người trồng cà phê vì thế là một vòng: thu hoạch, tưới hoa, chăm trái, rồi lại thu hoạch.
Vườn rau nhà ở miền Nam: mùa nào dễ?
Với vườn rau gia đình ở Nam Bộ, mùa khô thường là mùa dễ trồng rau ăn lá hơn: ít mưa dập, ít bệnh thối, chỉ cần chủ động tưới và che bớt nắng gắt. Cuối năm khi trời bớt nóng một chút cũng là lúc rau họ cải, xà lách lên tốt hơn.
Mùa mưa là mùa khó với rau lá mềm, nhưng là mùa thuận của rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang, khoai môn, các loại rau thơm chịu ẩm, và cây leo giàn như mướp, bầu.
Lợi thế của miền Nam là không có rét, nên gần như quanh năm đều trồng được rau, chỉ cần chọn đúng loại cho đúng mùa.
Tuần này, bạn thử nhìn ra chợ xem rau nào đang nhiều và ngon nhất. Rau đang vào mùa ở chợ cũng thường là rau dễ trồng nhất ở vườn nhà lúc này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúa đông xuân ở miền Tây thường năng suất cao?
Vụ đông xuân sinh trưởng trong mùa khô nhiều nắng, ít mưa, ít sâu bệnh hơn, lúa trổ và chín trong điều kiện thuận lợi, nên năng suất thường cao và ổn định nhất trong năm.
Mùa nước nổi có lợi gì cho đồng ruộng?
Nước nổi mang phù sa bồi đắp cho ruộng, rửa phèn, cắt đứt vòng đời của một số sâu bệnh và mang theo nguồn thuỷ sản tự nhiên cho người dân.
Vì sao Đà Lạt trồng được rau ôn đới quanh năm?
Đà Lạt nằm trên cao nguyên có độ cao lớn, khí hậu mát quanh năm, phù hợp với nhiều loại rau, hoa ôn đới mà đồng bằng nóng không trồng được.
Mùa khô Tây Nguyên nên tưới cây thế nào cho tiết kiệm?
Tưới gốc, tưới nhỏ giọt thay vì tưới tràn, tủ gốc dày, tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, và ưu tiên những giai đoạn cây cần nước nhất như ra hoa, nuôi trái non.
Trồng rau mùa mưa ở miền Nam cần lưu ý gì?
Lên luống cao, có mái che mưa, trồng thưa, chọn rau chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau dền, và thu hoạch kịp trước những đợt mưa dài.
