Miền Trung có mùa mưa bão dồn vào những tháng cuối năm và một mùa nắng nóng với những đợt gió khô nóng ở giữa năm, nhất là Bắc Trung Bộ. Vì vậy lịch vụ được bố trí để thu hoạch trước khi lũ về, gieo trồng sau khi lũ rút, dùng giống ngắn ngày, chịu hạn. Nam Trung Bộ như Ninh Thuận, Bình Thuận khô hạn nhất nước, lại hợp với những cây chịu nắng như nho, táo, thanh long.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Dải đất miền Trung hẹp, núi sát biển, sông ngắn và dốc. Người làm nông ở đây quen với cảnh vừa chống hạn xong đã phải chạy lũ. Tập này mình nói về nhịp mùa vụ ở vùng đất nhiều thử thách này.
Khí hậu miền Trung: mùa mưa lệch về cuối năm
Khác với miền Bắc và Nam Bộ có mùa mưa vào giữa năm, phần lớn duyên hải miền Trung có mùa mưa chính rơi vào những tháng cuối năm, trùng với mùa bão. Mưa tập trung, sông ngắn và dốc từ núi đổ ra biển, nên lũ lên rất nhanh.
Giữa năm là mùa khô nóng. Ở Bắc Trung Bộ như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, có những đợt gió tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào, làm nhiệt độ tăng cao, độ ẩm giảm mạnh, cây trồng héo táp.
Nam Trung Bộ, đặc biệt Ninh Thuận và Bình Thuận, có lượng mưa thấp nhất cả nước, nắng gió quanh năm, nhiều nơi khô hạn gần như bán sa mạc.
Với người trồng trọt, điều này có nghĩa là mỗi vụ đều phải tính tới hai rủi ro ngược nhau: thiếu nước và thừa nước.
Lịch lúa: chạy trước lũ, gieo sau lũ
Nhiều nơi ở duyên hải miền Trung trồng hai vụ lúa chính: đông xuân và hè thu. Vụ đông xuân được gieo sau khi mùa lũ cuối năm đã qua, thu hoạch vào mùa khô. Vụ hè thu phải thu hoạch xong trước khi mưa lũ cuối năm bắt đầu.
Vì vậy giống lúa ngắn ngày rất được ưa chuộng ở đây, để vụ hè thu kịp thu hoạch trước lũ. Lịch thời vụ của mỗi tỉnh được tính rất sát, gieo muộn vài ngày có thể lúa chưa chín đã gặp mưa bão.
Vụ hè thu còn chịu nắng nóng và thiếu nước. Những đợt gió nóng đúng lúc lúa trổ làm hạt lép nhiều. Lịch khung cũng cố gắng để lúa trổ tránh cao điểm nắng nóng.
Một số vùng trũng, ngập sâu mùa lũ chỉ làm được một vụ lúa, vụ còn lại bỏ đất nghỉ hoặc trồng màu. Ở đó, lũ cũng mang phù sa bồi đắp cho đồng ruộng, một mặt lợi ít ai nói.
Gió nóng và hạn: giữ cây qua mùa khô
Gió khô nóng làm cây mất nước rất nhanh qua lá, đất khô nứt. Rau màu héo rũ dù vừa tưới buổi sáng. Hoa của nhiều loại cây rụng.
Những biện pháp quen thuộc là tưới vào sáng sớm và chiều mát, tủ gốc dày bằng rơm rạ, che lưới cho rau, trồng hàng cây chắn gió. Ở những vùng đất cát, người ta còn trồng xen cây phi lao, cây bụi để chắn cát bay.
Chọn cây chịu hạn cho mùa khô: đậu phộng, mè, dưa hấu, ớt, các loại đậu là những cây được trồng nhiều trên đất cát ven biển miền Trung vào mùa khô.
Tiết kiệm nước là chuyện sống còn. Tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa tiết kiệm đang được nhiều người áp dụng, nhất là ở Ninh Thuận, Bình Thuận cho nho, táo, thanh long, rau.
Đất cát ven biển và vùng khô hạn Nam Trung Bộ
Dải đất cát ven biển miền Trung nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, nóng ban ngày. Trồng trọt ở đây đòi hỏi bổ sung rất nhiều chất hữu cơ, tưới thường xuyên, bón chia nhỏ. Bù lại, đất cát thoát nước tốt, rau củ như củ cải, cà rốt, hành tím có hình dạng đẹp.
Hành tím ở một số vùng ven biển là ví dụ cây hợp đất cát. Những đồi cát trồng dưa hấu, đậu phộng cũng là cảnh quen thuộc.
Ninh Thuận nổi tiếng với nho, táo trồng trong điều kiện nắng gió, ít mưa. Nắng nhiều giúp trái ngọt, mùa mưa ngắn giúp ít bệnh. Bình Thuận là vùng thanh long lớn, nơi kỹ thuật chong đèn cho ra hoa trái vụ được áp dụng rộng rãi.
Điều này cho thấy một vùng tưởng khắc nghiệt vẫn có những cây hợp với nó, nếu mình chọn đúng và biết tận dụng.
Chuẩn bị cho mùa mưa bão
Trước mùa mưa bão, khơi thông kênh mương, rãnh thoát nước trong vườn. Gia cố giàn, cắm cọc chống cho cây ăn trái, tỉa bớt tán cây cao để giảm sức cản gió.
Thu hoạch sớm những gì có thể thu khi có tin bão lớn. Rau sắp tới tuổi thì cắt, trái gần chín thì hái.
Giữ hạt giống, cây giống ở nơi cao ráo để sau lũ có thể gieo trồng lại ngay. Nhiều người có sẵn một ít hạt rau ngắn ngày để gieo lại sau khi nước rút.
Sau lũ, đất được bồi thêm phù sa nhưng cũng có thể bị đóng váng, lẫn rác và mầm bệnh. Dọn rác, xới phá váng, phơi đất rồi mới gieo. Nếu bạn sống ở miền Trung, tuần này hãy xem lại vườn mình: rãnh thoát nước đã sẵn sàng cho mùa mưa chưa.
Vườn rau nhà ở miền Trung: chọn khung mùa nào?
Với vườn rau gia đình, khoảng thời gian dễ trồng nhất thường là sau mùa lũ, khi trời mát dần và đất còn ẩm, kéo sang đầu năm. Lúc này rau ăn lá, rau họ cải, cà chua đều lên tốt hơn hẳn so với giữa mùa nắng.
Giữa mùa khô nóng, chuyển sang những rau chịu nóng như rau muống, mồng tơi, rau dền, đậu bắp, mướp, và che bớt nắng gắt buổi trưa cho luống rau.
Trong cao điểm mưa bão, nhiều nhà chỉ giữ vài chậu rau thơm, rau gia vị kê cao dưới mái hiên, chờ qua lũ mới làm lại luống. Bớt kỳ vọng ở mùa khó là cách đỡ mất công và đỡ thất vọng.
Mỗi vùng ở miền Trung lại có tiểu khí hậu riêng, vùng đồng bằng ven biển khác vùng gò đồi phía tây. Lịch riêng của vườn mình, ghi qua vài năm, vẫn là thứ đáng tin nhất.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào là gì?
Đó là tên dân gian gọi những đợt gió tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn xuống Bắc Trung Bộ vào mùa hè, làm nhiệt độ tăng cao và không khí rất khô, gây hại cho cây trồng.
Vì sao miền Trung hay trồng lúa ngắn ngày?
Lúa ngắn ngày giúp vụ hè thu kịp thu hoạch trước mùa mưa lũ cuối năm, giảm rủi ro mất mùa vì bão lũ.
Đất cát ven biển trồng rau gì?
Đất cát hợp với rau củ như củ cải, cà rốt, hành, và các cây chịu hạn như dưa hấu, đậu phộng, mè, nếu được bổ sung đủ hữu cơ và tưới đều.
Sau lũ có nên bón phân ngay không?
Nên chờ đất ráo, rễ cây hồi lại mới bón nhẹ. Bón ngay khi đất còn ngập úng, rễ đang tổn thương dễ làm cây chết thêm.
Vì sao nho trồng được ở Ninh Thuận?
Ninh Thuận có nắng nhiều, mưa ít, mùa khô dài, giúp nho ít bệnh và trái ngọt. Người trồng chủ động tưới và cắt cành để điều khiển nhiều vụ trong năm.
