Lúa đổ ngã khi thân không đủ cứng và rễ không đủ sâu để đỡ bông nặng trước mưa gió, thường vào lúc trổ và chín. Thân yếu phần lớn là hậu quả của những việc làm từ đầu vụ: sạ hoặc cấy dày, bón thừa đạm, thiếu kali, để ruộng ngập liên tục khiến rễ ăn nông, chọn giống thân cao mềm. Vì vậy phòng đổ phải tính từ lúc gieo, không phải lúc thấy trời sắp bão.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cả vụ chăm chút, đến lúc lúa vàng đẹp nhất thì một trận mưa gió làm rạp cả ruộng. Tập này mình nói vì sao có ruộng đổ, có ruộng bên cạnh vẫn đứng, và mình làm được gì từ đầu vụ.
Hai kiểu đổ: gãy thân và bật gốc
Lúa đổ có hai kiểu chính. Kiểu thứ nhất là gãy hoặc gập ở những lóng thân dưới gốc, thân không đủ cứng để chịu sức nặng của bông và sức đẩy của gió. Kiểu thứ hai là bật gốc, cả khóm lúa nghiêng đi vì rễ bám quá nông, nhất là trên ruộng bùn nhão.
Kiểu gãy thân thường liên quan tới thân mảnh, lóng gốc dài, vách thân mỏng. Kiểu bật gốc liên quan tới bộ rễ nông và đất quá nhão.
Nhìn ruộng đổ có thể đoán được kiểu nào: lúa gập gãy ở một độ cao gần như nhau là thân yếu, lúa nghiêng cả khóm, gốc lộ ra là rễ nông.
Biết kiểu đổ giúp bạn tìm nguyên nhân cho vụ sau, chứ không chỉ đổ lỗi cho trời.
Sạ dày và thừa đạm: hai thủ phạm chính
Ruộng sạ dày, cây lúa chen chúc, tranh nhau ánh sáng nên vươn cao, thân mảnh, lóng dưới gốc dài vì thiếu nắng chiếu xuống. Cây như vậy giống những cây tre mọc trong bụi rậm, cao mà yếu.
Đạm làm cây xanh tốt, đẻ nhánh mạnh, lá to. Nhưng bón thừa đạm, nhất là bón muộn vào giai đoạn làm đòng, làm thân mềm, mọng nước, lá rủ, ruộng rậm. Thân mềm thì gió nhẹ cũng đổ. Đây là lý do người làm lúa giỏi rất cẩn thận với lượng và thời điểm bón đạm.
Kali và silic là những chất làm vách tế bào thân lúa cứng chắc hơn. Thiếu kali, cây dễ đổ và dễ bệnh. Rơm rạ trả lại ruộng là nguồn kali và silic tự nhiên quan trọng, đốt hoặc mang đi hết rơm qua nhiều vụ làm ruộng nghèo những chất này.
Bệnh khô vằn hại bẹ lá và thân ở gốc lúa cũng làm thân yếu đi, dễ gãy. Ruộng dày, thừa đạm thì khô vằn càng nặng, ba thứ cộng lại thành một vòng.
Rễ nông và ruộng nhão
Ruộng ngập nước liên tục suốt vụ, rễ lúa không cần đi sâu tìm nước, chỉ ăn ở lớp mặt. Đến cuối vụ, bùn nhão, rễ nông, gió thổi là cả khóm nghiêng.
Rút nước giữa vụ và tưới ướt khô xen kẽ giúp rễ ăn sâu, mặt ruộng chắc hơn. Đó là lý do cách quản lý nước này được xem như một biện pháp chống đổ quan trọng.
Rút cạn nước trước khi gặt theo khuyến cáo cũng giúp mặt ruộng cứng, lúa đứng vững hơn những ngày cuối và máy gặt đi lại được.
Ruộng lún sâu, bùn nhão quanh năm ở những vùng trũng thường khó tránh bật gốc. Ở những nơi đó, chọn giống thân thấp cứng cây và làm đất đúng cách càng quan trọng.
Chọn giống và lịch vụ để né đổ
Giống lúa khác nhau về độ cứng cây. Giống thân thấp, lóng gốc ngắn, thân to thường chống đổ tốt hơn. Một số giống lúa thơm, lúa đặc sản thân cao mềm, rất dễ đổ nếu bón tay như giống thường. Trồng những giống đó, phải bón đạm nhẹ tay hơn.
Thông tin về khả năng chống đổ của giống thường có trong mô tả giống và trong khuyến cáo của ngành nông nghiệp. Đọc kỹ trước khi chọn, đặc biệt nếu vùng bạn hay có gió mạnh lúc lúa chín.
Lịch thời vụ cũng quyết định nguy cơ đổ. Ở miền Trung, lúa chín trùng mùa mưa bão là rủi ro rất lớn, nên lịch vụ ở đây thường được bố trí để thu hoạch trước khi bão về. Ở miền Bắc, vụ mùa có thể gặp bão vào lúc lúa đang trổ, chín.
Theo dõi dự báo thời tiết cuối vụ. Nếu lúa đã chín đủ và có tin bão lớn sắp đến, nhiều nơi khuyến khích thu hoạch sớm vài ngày để giảm thiệt hại, theo nguyên tắc xanh nhà hơn già đồng.
Khi lúa đã đổ: giảm thiệt hại thế nào?
Lúa đổ lúc còn xanh, chưa chín, nếu đổ nhẹ, cây có thể tự dựng lên một phần. Rút nước ra khỏi ruộng ngay để bông không ngâm nước, vì bông ngâm nước lâu sẽ thối hoặc nảy mầm.
Ở những ruộng nhỏ, người ta có thể dựng lúa lên thành từng cụm, buộc túm vài khóm vào nhau để bông không nằm sát mặt nước. Việc này tốn công, nhưng có thể cứu được một phần với ruộng giá trị.
Lúa đã chín mà đổ, cần thu hoạch sớm nhất có thể. Lúa đổ nằm lâu trong ruộng ẩm dễ nảy mầm ngay trên bông, hạt bị mốc, chất lượng giảm mạnh. Máy gặt cắt lúa đổ khó hơn, cần người lái có kinh nghiệm và gặt theo chiều lúa ngã.
Sau vụ, ngồi xem lại: ruộng nào đổ, ruộng nào đứng, khác nhau ở mật độ, ở lượng đạm, ở giống, ở cách giữ nước ra sao. Mỗi vụ đổ là một bài học đắt, chỉ có giá trị khi mình rút ra được nó.
Câu hỏi thường gặp
Có thuốc nào giúp lúa cứng cây không?
Có một số sản phẩm điều hoà sinh trưởng được dùng để hạn chế vươn lóng, nhưng phải dùng đúng loại được phép, đúng liều và thời điểm theo nhãn và khuyến cáo. Nền tảng vẫn là mật độ hợp lý, bón cân đối và quản lý nước.
Bón tro hay vùi rơm có giúp lúa cứng hơn không?
Rơm rạ và tro có kali và silic, những chất góp phần làm thân cứng. Trả rơm lại ruộng đúng cách là cách bổ sung lâu dài, nhưng rơm tươi vùi nhiều cần thời gian phân huỷ.
Lúa đổ có làm giảm chất lượng gạo không?
Có thể. Lúa đổ dễ bị nảy mầm trên bông, mốc, hạt kém chắc, tỷ lệ gạo nguyên giảm. Thu hoạch và phơi sấy càng nhanh càng giảm thiệt hại.
Vì sao chỉ một mảng ruộng bị đổ?
Mảng đó có thể dày hơn, đất màu mỡ hơn hoặc nhận phân nhiều hơn, hay là chỗ trũng nhão. Cũng có thể là hướng gió lùa mạnh hơn. So sánh mảng đổ và mảng đứng giúp tìm nguyên nhân.
Gió mạnh lúc lúa trổ có hại gì ngoài đổ?
Gió khô nóng lúc trổ có thể làm hoa khô, giảm thụ phấn, tăng hạt lép. Gió mạnh còn làm hạt va đập, xây xát. Đó là lý do lịch thời vụ tránh để lúa trổ vào mùa gió nóng hay mùa bão.
