Tủ gốc là phủ lên mặt đất quanh cây một lớp rơm, lá khô, cỏ khô, vỏ trấu, xơ dừa hay thân cây phân xanh, để giảm nước bốc hơi từ mặt đất, giữ đất mát, chặn cỏ mọc và dần mục thành mùn. Muốn hiệu quả, phủ lúc đất còn ẩm, dày vừa phải, và chừa một khoảng trống nhỏ quanh thân để thân không bị ẩm thối.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ở Tây Nguyên mùa khô kéo dài, ở miền Trung có những đợt gió nóng, ở Nam Bộ có cả mấy tháng không mưa. Tập này mình nói về một cách giữ nước rẻ tiền, xưa như trái đất mà vẫn hiệu quả: che cho đất một tấm chăn.
Đất trần mất nước theo cách nào?
Một mặt đất trần phơi nắng là một cái chảo nóng. Nắng chiếu thẳng làm lớp đất mặt nóng lên rất nhiều, nước trong đất theo các mao quản nhỏ bò lên mặt rồi bay hơi. Gió càng thổi, nước càng đi nhanh.
Kết quả là trong những ngày nắng, đất mất một lượng nước lớn không qua cây mà trực tiếp bay vào không khí. Lượng nước bạn tưới, một phần lớn chỉ để bù cho cái chảo nóng đó.
Đất trần còn chịu mưa dập. Hạt mưa to rơi xuống đập vỡ những viên đất, hạt mịn lấp kín khe hở, khô lại thành lớp vỏ cứng trên mặt. Lần mưa sau, nước khó thấm qua lớp vỏ, chảy tràn đi mang theo đất mặt.
Một tấm phủ trên mặt đất chặn cả ba thứ: chắn nắng, chắn gió, chắn hạt mưa. Đất bên dưới mát hơn, ẩm hơn, và giữ được cấu trúc tơi xốp.
Phủ bằng gì: vật liệu nào hợp với vườn nào?
Rơm rạ là vật liệu phổ biến nhất ở đồng bằng, nhẹ, rẻ, giữ ẩm tốt và mục trong vài tháng. Lá khô và cỏ khô có sẵn trong vườn, dùng ngay tại chỗ. Vỏ trấu nhẹ và lâu mục, hợp với chậu và luống rau. Xơ dừa giữ ẩm rất tốt, phổ biến ở Nam Bộ.
Ở các vườn cà phê, hồ tiêu Tây Nguyên, người ta hay dùng cành lá tỉa, vỏ cà phê đã ủ, thân cây phân xanh trồng xen. Vườn cây ăn trái miệt vườn Nam Bộ dùng lá chuối, bèo, bùn mương.
Màng phủ nông nghiệp bằng nhựa, thường một mặt bạc một mặt đen, cũng là một dạng tủ gốc. Nó giữ ẩm rất tốt, chặn cỏ gần như hoàn toàn, phản chiếu ánh sáng làm một số côn trùng ngại đến. Nhưng nó không trả lại mùn cho đất, và nhựa cũ phải được thu gom, không để vương vãi.
Không nên phủ bằng cỏ đã ra hạt, sẽ gieo cỏ ngay trên luống, cũng như không phủ bằng tàn dư cây đang bị bệnh nặng. Và cỏ tươi phủ dày dễ nóng và bết, nên phơi héo trước.
Phủ dày bao nhiêu và phủ khi nào?
Lớp phủ mỏng quá thì không đủ che, nắng vẫn xuyên tới đất. Lớp phủ dày quá thì nước mưa và nước tưới khó thấm qua, bên dưới có thể ẩm bết, thiếu khí. Với rơm và lá khô, độ dày khoảng vài đốt ngón tay sau khi lèn nhẹ là phổ biến. Vật liệu mịn như trấu thì mỏng hơn.
Thời điểm tốt nhất để phủ là cuối mùa mưa, khi đất còn ẩm sâu. Phủ lên đất đã khô nứt thì chỉ giữ được cái khô đó. Nếu phải phủ giữa mùa khô, tưới đẫm trước rồi mới phủ.
Lớp phủ mục dần, đến mùa sau thường đã mỏng đi nhiều, cần bổ sung. Phần đã mục ở dưới cứ để yên, giun sẽ kéo nó xuống đất.
Với rau màu ngắn ngày, phủ ngay sau khi cây con đã cứng cáp. Với hạt gieo, chỉ phủ mỏng hoặc chưa phủ cho tới khi cây lên, kẻo mầm không chui qua được.
Chừa trống quanh thân và những lưu ý khác
Một lỗi rất hay gặp là đắp vật liệu phủ dồn sát vào thân cây như cái ổ. Thân và gốc ẩm liên tục là điều kiện cho nấm gây thối gốc, cho sâu, chuột làm tổ gặm vỏ. Hãy chừa một vòng trống nhỏ quanh thân, để gốc được khô thoáng.
Ở những vùng có mối, rơm và lá khô có thể thu hút mối. Mối ăn vật liệu chết là chủ yếu, nhưng khi đất quá khô chúng có thể ăn cả vỏ cây sống. Giữ ẩm vừa, chừa khoảng trống quanh thân, và để ý kiểm tra gốc cây định kỳ.
Mùa mưa, lớp phủ ẩm là nơi ốc sên, sên trần ẩn nấp, chúng ra ăn rau non ban đêm. Ở vườn rau mùa mưa, có thể kéo mỏng lớp phủ hoặc dọn bớt sát luống rau con.
Một lưu ý về đạm: vật liệu phủ rất nhiều carbon như mùn cưa, vỏ bào tươi khi vùi vào đất có thể giành đạm của cây trong thời gian đầu. Để trên mặt thì ít ảnh hưởng hơn, còn trộn vào đất thì nên ủ trước.
Tủ gốc không chỉ để giữ nước
Ngoài giữ ẩm, lớp phủ còn làm mát đất vào mùa nóng và ấm đất vào mùa lạnh ở miền Bắc, giúp rễ hoạt động ổn định hơn. Rễ tơ thường mọc lên sát lớp phủ, nơi đất ẩm và nhiều mùn.
Lớp phủ chặn ánh sáng, làm hạt cỏ khó nảy mầm. Người trồng đỡ được rất nhiều công làm cỏ, đỡ phải xới xáo làm đứt rễ cây.
Lớp phủ còn ngăn đất bắn lên lá khi mưa và khi tưới, giảm một con đường lây bệnh từ đất lên lá. Với cà chua, dâu tây, dưa, trái nằm trên lớp phủ khô cũng sạch hơn và ít thối hơn.
Cuối tuần này, nếu vườn bạn có một cây ăn trái đang để đất trần dưới tán, gom lá khô quanh vườn phủ cho nó một lớp, chừa trống quanh thân. Hai tuần sau, vén lên sờ đất bên dưới và so với chỗ không phủ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đốt rơm thay vì dùng rơm tủ gốc?
Đốt rơm làm mất chất hữu cơ, gây khói bụi và chỉ trả lại một ít tro. Dùng rơm tủ gốc hay ủ phân giữ lại được nhiều giá trị hơn cho đất.
Tủ gốc có làm cây bị nấm không?
Lớp phủ khô thoáng, chừa trống quanh thân thì ít gây hại. Vấn đề thường xảy ra khi phủ ẩm bết sát thân hoặc dùng vật liệu mang mầm bệnh.
Màng phủ nilon có hại cho đất không?
Màng phủ dùng đúng giúp giữ ẩm, chặn cỏ và giảm sâu bệnh, nhưng không cung cấp mùn. Nếu không thu gom sau vụ, mảnh nhựa vương lại trong đất gây ô nhiễm lâu dài.
Chậu cây có cần tủ gốc không?
Rất nên, nhất là chậu trên sân thượng nắng gắt. Một lớp vỏ trấu, xơ dừa hay đá nhỏ trên mặt chậu giảm bốc hơi và giảm số lần tưới.
Lá cây ăn trái rụng có nên dùng để tủ gốc chính cây đó?
Lá khoẻ thì dùng tốt. Nếu cây đang bị bệnh lá nặng, nên gom lá bệnh đem ủ kỹ hoặc xử lý theo khuyến cáo, không tủ lại dưới gốc để tránh nguồn bệnh quay lại.
