Giâm cành là cắt rời một đoạn cành rồi cắm xuống đất hay giá thể cho nó tự ra rễ, rất hợp với những cây dễ mọc rễ như khoai lang, rau muống, hoa giấy, dâu tằm, sắn. Chiết cành là cho cành ra rễ ngay trên cây mẹ rồi mới cắt xuống, dùng cho cây khó ra rễ, nhất là cây ăn trái như bưởi, cam, nhãn, vải, ổi.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Hai kỹ thuật này đều là nhân giống vô tính, tức là cây con mang đúng di truyền của cây mẹ, không qua hạt. Tập này mình nói vì sao chúng giữ được giống, và vì sao cùng là cành mà cây này giâm được, cây kia phải chiết.
Nhân giống vô tính: vì sao cây con giống hệt cây mẹ?
Khi trồng từ hạt, cây con là sự kết hợp di truyền của cả cây bố và cây mẹ, giống như con người không ai giống hệt cha mẹ. Nhưng một đoạn cành cắt ra từ cây mẹ thì mang đúng bộ di truyền của cây mẹ. Cho nó ra rễ, nó thành một cây mới y như cây cũ.
Đó là lý do một cây bưởi ngon nổi tiếng trong vùng được nhân ra hàng nghìn cây bằng chiết và ghép, chứ không bằng hạt. Gieo hạt bưởi thì cây con có thể ra trái chua, trái nhỏ, và phải đợi rất nhiều năm mới biết.
Cây nhân vô tính còn ra trái sớm hơn cây hạt, vì cành lấy từ cây mẹ đã ở tuổi trưởng thành, đã có khả năng ra hoa. Cây hạt thì phải trải qua giai đoạn non trẻ dài.
Mặt trái là cả vườn đều cùng một bộ di truyền, nên nếu có một loại bệnh hợp với giống đó, cả vườn cùng bị. Người trồng lâu năm vì thế ít khi trồng duy nhất một giống trên diện tích lớn.
Giâm cành: cách làm với cây dễ ra rễ
Cây dễ giâm là những cây có khả năng mọc rễ từ thân rất mạnh. Rau muống, khoai lang, rau ngót, mồng tơi, sắn, hoa giấy, dâu tằm, cây lá lốt, nhiều loại cây cảnh. Có loại chỉ cần cắm xuống đất ẩm là sống.
Bạn chọn cành bánh tẻ, nghĩa là không non quá cũng không già quá, cành vừa chuyển từ xanh sang hơi nâu. Cắt đoạn có vài mắt, cắt vát ở đầu dưới, ngay dưới một mắt, vì rễ thường mọc ra từ quanh mắt. Bỏ bớt lá để cành không mất nước, chỉ giữ vài lá trên cùng và có thể cắt đôi lá to.
Giá thể giâm phải tơi, thoáng, giữ ẩm mà không đọng nước, như cát sạch trộn xơ dừa, hoặc trấu hun trộn đất. Cắm cành sâu chừng một phần ba, đặt nơi râm mát, phun ẩm cho lá. Nhiều người úp thêm túi nilon trong suốt để giữ ẩm không khí.
Lỗi hay gặp là tưới quá nhiều làm gốc cành thối đen, hoặc để nắng gắt làm cành héo trước khi kịp ra rễ. Khi thấy cành bắt đầu ra lá non mới, thường là rễ đã mọc, nhưng đừng vội nhổ lên xem, cứ đợi thêm.
Chiết cành: cho rễ mọc ngay trên cây mẹ
Với những cây khó ra rễ, cắt rời cành ra là cành chết trước khi kịp mọc rễ. Chiết giải quyết bằng cách để cành vẫn ở trên cây mẹ, vẫn được nuôi nước qua phần gỗ, trong khi mình kích thích nó ra rễ ở một đoạn.
Bạn chọn cành khoẻ, thẳng, ở phía có nắng, cỡ bằng ngón tay cái đến cán dao, không sâu bệnh. Ở một đoạn gần gốc cành, bạn khoanh hai vòng vỏ cách nhau một khoảng cỡ một hai lóng tay, bóc sạch vỏ ở giữa, cạo nhẹ lớp nhớt trên phần gỗ.
Vì sao phải khoanh vỏ. Lá làm ra đường và chất nuôi, theo lớp vỏ đi xuống gốc. Khi lớp vỏ bị cắt, dòng chất nuôi bị chặn lại ở mép trên vết khoanh, tích tụ ở đó, kích thích rễ mọc ra. Còn nước vẫn đi lên qua phần gỗ nên cành không héo.
Sau đó bạn bó bầu đất quanh vết khoanh, thường là đất bùn ao phơi trộn rơm mục, hoặc xơ dừa ẩm, bọc nilon bên ngoài, buộc chặt hai đầu. Bầu phải đủ ẩm, không quá ướt. Sau một thời gian, tuỳ cây và mùa, bạn thấy rễ trắng qua lớp nilon. Rễ chuyển từ trắng sang hơi vàng nâu, nhiều rễ là có thể cắt.
Vì sao cành chiết không ra rễ?
Lý do hay gặp nhất là khoanh vỏ chưa sạch. Còn sót một dải vỏ hay lớp nhớt, vỏ sẽ liền lại như vết thương, dòng chất nuôi lại chảy xuống, rễ không ra. Lúc bóc vỏ, cạo nhẹ cho sạch lớp nhớt nhưng đừng khoét sâu vào gỗ.
Lý do thứ hai là bầu bị khô hoặc bị úng. Bầu khô thì rễ non chết, bầu úng thì vết khoanh thối. Mùa nắng gắt nên chọn chiết vào đầu mùa mưa, hoặc che bầu khỏi nắng trực tiếp.
Lý do thứ ba là chọn cành già quá hoặc non quá, hoặc cây mẹ đang mang nhiều trái, đang suy. Cây mẹ khoẻ, đang sung sức, cành ra rễ nhanh hơn nhiều.
Lý do thứ tư nằm ở chính loài cây. Có cây rất khó chiết, tỉ lệ ra rễ thấp dù làm đúng. Những cây đó người ta thường chuyển sang ghép. Một số người dùng chất kích thích ra rễ bôi vào vết khoanh, nếu dùng thì đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn và dùng đúng lượng.
Cắt cành chiết xuống và chăm cây con
Khi bầu đã đầy rễ, bạn cắt cành ở ngay dưới bầu bằng dao kéo sắc, vết cắt gọn. Cắt bớt một phần lá và cành nhỏ để giảm thoát hơi nước, vì bộ rễ mới còn ít, không kham nổi tán lá to như lúc còn trên cây mẹ.
Bóc nilon nhẹ tay, giữ nguyên bầu đất, đặt vào bầu lớn hơn hoặc giâm tạm trong vườn ươm râm mát một thời gian cho rễ phát triển thêm rồi mới đem trồng ra vườn. Bước này gọi là hạ bầu, và nhiều người bỏ qua nên cây chiết trồng thẳng ra nắng bị chết.
Một điểm nữa ít ai nói: cây chiết không có rễ cọc như cây hạt, bộ rễ toả ngang. Vì vậy cây chiết trồng ở nơi gió mạnh dễ đổ hơn, cần cọc chống những năm đầu và trồng ở chỗ đất sâu, thoát nước.
Mùa này nếu nhà bạn có một cây ổi hay cây chanh ngon, thử chiết một cành. Lần đầu có thể chưa ra rễ, nhưng bạn sẽ học được nhiều hơn mọi lời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Cây chiết và cây ghép, cây nào tốt hơn?
Mỗi cách có ưu điểm. Cây chiết nhanh có trái, làm đơn giản nhưng rễ ăn nông. Cây ghép có gốc từ cây hạt với rễ cọc khoẻ, chọn được gốc chịu hạn, chịu bệnh, thường bền hơn cho vườn lâu năm.
Mùa nào chiết cành tốt nhất?
Thường là lúc cây đang sinh trưởng mạnh và trời ẩm, như đầu mùa mưa ở Nam Bộ hay mùa xuân ở miền Bắc. Tránh lúc cây đang ra hoa, mang trái nhiều hoặc trời quá nóng khô.
Giâm cành trong nước có được không?
Một số cây như trầu bà, rau muống, húng quế ra rễ được trong nước. Nhưng rễ mọc trong nước thường yếu khi chuyển sang đất, nên cần chuyển sớm và giữ ẩm kỹ những ngày đầu.
Có thể dùng mật ong hay nước dừa thay chất kích thích ra rễ không?
Nhiều người dùng các mẹo dân gian này, nhưng hiệu quả không đều và chưa được chứng minh chắc chắn. Yếu tố quyết định vẫn là chọn cành đúng, khoanh sạch vỏ và giữ ẩm vừa.
Một cây mẹ chiết được bao nhiêu cành?
Không nên chiết quá nhiều cành trên một cây, vì cây mẹ sẽ yếu và mất tán. Mỗi lần chỉ chiết một phần nhỏ số cành khoẻ, để cây mẹ còn đủ lá nuôi mình.
