Cây bị ngập úng chết chủ yếu vì rễ chết ngạt: khi đất ngập nước, khe hở trong đất bị nước chiếm hết, không còn không khí, rễ không thở được nên ngừng hút nước và bắt đầu thối. Phòng là chính: lên luống cao, đào rãnh thoát, trồng cây lâu năm trên mô, và khi đã ngập thì tháo nước ra càng nhanh càng tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Mùa mưa bão miền Trung, mùa nước nổi Nam Bộ, những đợt mưa dầm miền Bắc, năm nào cũng có vườn mất trắng vì úng. Tập này mình nói vì sao nước, thứ cây cần nhất, lại có thể giết cây, và cách giữ vườn.
Rễ cũng cần thở: chuyện bên dưới mặt đất
Ta hay nghĩ cây chỉ thở bằng lá. Thật ra rễ cũng thở, hút ôxy và thải khí như mọi tế bào sống. Ôxy đó lấy từ không khí len lỏi trong các khe hở của đất. Đất tốt là đất có khoảng một nửa là hạt đất, phần còn lại chia cho nước và không khí.
Khi ngập, nước tràn vào mọi khe hở, đẩy không khí ra. Ôxy hoà trong nước rất ít và nhanh chóng bị rễ cùng vi sinh vật dùng hết. Chỉ sau một thời gian ngắn, vùng rễ trở thành nơi thiếu khí.
Rễ thiếu khí thì không tạo đủ năng lượng để hút nước và chất dinh dưỡng. Nghịch lý là cây đứng giữa nước mà héo như thiếu nước. Lâu hơn nữa, rễ chết, các vi sinh vật gây thối phát triển mạnh trong đất thiếu khí, rễ nâu đen, có mùi hôi.
Lúa và một số cây ưa nước như sen, rau muống có cấu tạo đặc biệt, có những khoang dẫn khí từ lá xuống rễ, nên sống được trong ruộng ngập. Còn rau màu, cây ăn trái, hồ tiêu, cà phê thì không có khả năng đó ở mức như lúa.
Dấu hiệu cây đang bị úng
Dấu hiệu đầu tiên thường là cây héo rũ dù đất ướt sũng, lá vàng đều từ dưới lên, lá rụng nhiều. Với cây ăn trái, lá có thể vàng rồi rụng hàng loạt sau một đợt mưa kéo dài.
Đất có mùi chua, mùi hôi như cống, mặt đất có rêu xanh hoặc váng. Đào lên thấy rễ nâu đen, vỏ rễ tuột ra khi kéo nhẹ, chỉ còn sợi lõi trắng. Rễ khoẻ thì trắng, chắc, vỏ bám chặt.
Ở thân, một số cây bị úng có vết thâm ở gốc, chảy nhựa, có khi nổi những rễ phụ trên phần thân sát mặt nước, đó là cây đang cố tìm không khí.
Quan trọng là phân biệt úng với bệnh do nấm thối rễ, vì hai thứ thường đi cùng nhau. Đất úng lâu là môi trường tốt cho nhiều nấm và vi khuẩn gây thối rễ. Khi nghi ngờ, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật để xác định, đừng vội phun thuốc theo cảm tính.
Lên luống và trồng trên mô: phòng từ lúc làm đất
Cách đơn giản nhất là nâng vùng rễ lên cao hơn mặt nước. Với rau màu, lên luống cao, mặt luống khum giữa để nước mưa trôi xuống rãnh. Mùa mưa thì luống càng phải cao hơn mùa khô. Ở Nam Bộ, cách lên liếp cao có mương xen giữa là kinh nghiệm hàng trăm năm.
Với cây lâu năm, trồng trên mô đất đắp cao hơn mặt vườn. Đừng đào hố sâu rồi trồng cây xuống lòng hố trên nền đất sét, vì cái hố đó gặp mưa sẽ thành một cái chậu chứa nước, rễ ngâm trong đó cả mùa.
Rãnh thoát nước phải dẫn được ra ngoài, nối với mương lớn hay chỗ trũng. Rãnh không có lối ra thì chỉ là một cái ao dài. Hãy đi một vòng vườn vào lúc mưa to, xem nước chảy theo đường nào, đọng ở đâu. Đó là bản đồ thoát nước thật của vườn bạn.
Ở đất sét nặng, thêm chất hữu cơ để cải thiện độ thoáng. Đất có cấu trúc viên thoát nước tốt hơn hẳn đất bí, nên cải tạo đất cũng là một cách chống úng lâu dài.
Sau trận ngập: những việc cần làm ngay
Việc thứ nhất là tháo nước càng sớm càng tốt. Khơi rãnh, mở bờ, dùng máy bơm nếu cần. Mỗi ngày ngập thêm là thêm rễ chết.
Việc thứ hai là đừng giẫm lên đất ướt quanh gốc. Đất sũng nước bị nén rất dễ, càng làm mất chỗ cho không khí. Chờ đất ráo bớt rồi mới vào vườn làm việc.
Việc thứ ba, khi đất đã ráo, xới nhẹ mặt đất quanh vùng tán cho thoáng, cạo bỏ lớp bùn non bám quanh gốc, vì lớp bùn mịn đó khô lại thành một lớp vỏ cứng bịt kín đất. Cắt bớt những cành lá héo để giảm thoát hơi nước, cho bộ rễ còn lại đủ sức nuôi cây.
Việc thứ tư là đừng bón phân ngay. Rễ đang tổn thương, phân vào lúc này dễ làm cháy rễ. Chờ cây ra rễ mới, lá non mới rồi mới bón nhẹ. Nhiều người thương cây bón phân cứu, thật ra lại làm cây chết nhanh hơn. Với những cây giá trị, có thể hỏi khuyến nông về biện pháp phục hồi rễ phù hợp.
Chọn cây và lịch vụ hợp với vùng hay ngập
Nếu vườn bạn nằm ở chỗ trũng, mỗi năm đều ngập vài lần, cuộc chiến với nước sẽ rất tốn kém. Lúc đó nên xem lại chọn cây: những cây chịu úng khá như một số loại rau ăn lá thủy sinh, khoai môn nước, sen, hoặc dồn vụ rau màu chính vào mùa khô.
Ở các vùng hay có lũ, người ta điều chỉnh lịch vụ để thu hoạch trước mùa nước lên. Nam Bộ có vụ lúa né lũ, miền Trung có lịch gieo trồng tránh cao điểm mưa bão. Những lịch này do địa phương ban hành hằng năm, rất đáng để theo.
Với cây ăn trái lâu năm trên đất trũng, mô cao, mương sâu, bờ bao là đầu tư bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn. Nhiều vườn ở miệt vườn Nam Bộ có hệ thống bờ bao và cống điều tiết nước rất công phu chính vì vậy.
Mùa mưa tới, bạn thử cầm ô ra vườn trong một trận mưa to, đứng xem nước chảy. Chỗ nào nước đứng lâu nhất là chỗ đầu tiên cần đào rãnh.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị ngập bao lâu thì chết?
Tuỳ loài cây, tuổi cây, nhiệt độ và nước tĩnh hay chảy. Rau màu và một số cây như hồ tiêu, đu đủ rất nhạy cảm, chỉ ngập ngắn đã hại nặng. Cây lâu năm khoẻ chịu được lâu hơn, nhưng không nên để ngập kéo dài.
Nước ngập chảy hay nước đứng thì hại hơn?
Nước đứng thường hại hơn vì ôxy trong nước nhanh cạn và nóng lên dưới nắng. Nước chảy mang theo chút ôxy nhưng có thể làm xói đất, trôi phân và bật gốc.
Sau ngập có nên tưới thêm vôi không?
Rải vôi sau ngập được nhiều nơi áp dụng để giảm chua và hạn chế nấm bệnh trong đất, nhưng cần đúng lượng và không rải sát gốc. Nên làm theo khuyến cáo của khuyến nông địa phương.
Cây trồng chậu có bị úng không?
Rất hay bị, nhất là chậu không có lỗ thoát, có đĩa lót đọng nước hoặc dùng đất vườn nặng. Đảm bảo chậu có lỗ thoát và đổ nước đọng ở đĩa sau khi tưới.
Có thể cứu cây đã thối gần hết rễ không?
Nếu rễ đã thối phần lớn và thân bắt đầu thối, khả năng cứu rất thấp. Với cây còn một phần rễ khoẻ, giữ đất thoáng, giảm tán lá và chờ rễ mới ra thì vẫn có thể hồi phục.
