Cây cà phê hình thành mầm hoa trong mùa khô, rồi những mầm hoa đó nằm chờ. Một trận mưa lớn hoặc một đợt tưới đủ nước sẽ đánh thức chúng, và sau đó vài ngày cả vườn nở trắng cùng lúc. Ở Tây Nguyên, mùa khô dài, người trồng chủ động tưới đợt đầu đúng lúc và đủ lượng để hoa nở đồng loạt, vì tưới thiếu nước thì hoa nở rải rác, đậu trái kém.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Ai từng đến Tây Nguyên đúng mùa cà phê nở hoa sẽ nhớ mãi mùi hương ngọt ngào trên những đồi đất đỏ. Tập này mình nói về cơ chế đằng sau cảnh đó, và vì sao người trồng cà phê lo nhất là đợt tưới đầu tiên của mùa khô.
Hai loại cà phê chính ở Việt Nam
Việt Nam trồng chủ yếu hai loại cà phê. Cà phê vối, tên quốc tế là robusta, chiếm phần lớn diện tích, tập trung ở Tây Nguyên như Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Lâm Đồng. Cây khoẻ, chịu nóng, hợp với độ cao vừa phải.
Cà phê chè, tên quốc tế là arabica, cần khí hậu mát hơn, trồng ở vùng cao như quanh Đà Lạt ở Lâm Đồng, một số vùng Sơn La, Điện Biên, Quảng Trị. Cà phê chè thường cho hương vị khác, được nhiều người ưa chuộng.
Hai loại có một khác biệt quan trọng về thụ phấn. Cà phê chè phần lớn tự thụ phấn được. Còn cà phê vối thì gần như không tự thụ phấn được, hoa của cây này cần phấn từ cây khác. Đó là lý do vườn cà phê vối cần trồng xen nhiều dòng khác nhau, và việc hoa nở đồng loạt trên cả vườn càng quan trọng.
Phần lớn câu chuyện tiếp theo nói về cà phê vối ở Tây Nguyên, nơi mùa khô và mùa mưa rõ rệt.
Mùa khô: thời gian ủ mầm hoa
Sau thu hoạch cuối năm, Tây Nguyên bước vào mùa khô kéo dài nhiều tháng. Cây cà phê lúc này ngừng sinh trưởng mạnh, các mầm hoa ở nách lá trên những cành đã có tuổi phân hoá dần, rồi dừng lại ở trạng thái nghỉ.
Mầm hoa cần một khoảng thời gian khô để hoàn thiện. Nếu mùa khô bị ngắt quãng bởi những cơn mưa nhỏ lẻ tẻ, một số mầm sẽ nở sớm, rải rác, gọi là hoa lẻ tẻ, không đều. Đó là nỗi lo của người trồng những năm có mưa trái mùa.
Trong mùa khô, cây cũng chịu căng thẳng vì thiếu nước. Lá có thể héo vào buổi trưa. Nếu khô quá lâu, cây suy, lá vàng rụng, mầm hoa cũng yếu. Người trồng phải cân nhắc: để khô đủ cho mầm hoa hoàn thiện, nhưng không khô tới mức cây suy kiệt.
Cây che bóng và tủ gốc giúp cây chịu được mùa khô tốt hơn, giảm nhiệt độ quanh tán và giữ ẩm cho đất.
Tưới đợt đầu: đánh thức hoa
Khi mầm hoa đã sẵn sàng, người trồng tưới đợt đầu. Lượng nước phải đủ lớn, thấm sâu vào vùng rễ, giống như một trận mưa thật sự. Sau đó khoảng một tuần đến mười ngày, hoa nở đồng loạt.
Tưới thiếu nước là lỗi rất hay gặp. Chỉ ướt mặt đất, nước không thấm tới rễ, mầm hoa nhận tín hiệu yếu, nở không hết, có những nụ nở dở, khô lại. Người trồng hay gọi những bông nở không trọn ấy bằng những tên riêng, và ai cũng biết đó là dấu hiệu tưới không đủ.
Thời điểm tưới đợt đầu cũng quan trọng. Tưới quá sớm khi mầm hoa chưa hoàn thiện, hoa nở ít. Tưới quá muộn, cây đã suy vì hạn. Người trồng lâu năm nhìn mầm hoa: khi các nụ ở nách lá đã to, chuyển màu, gọi là mắt cua hay đầu đinh tuỳ vùng, là lúc tưới.
Sau đợt tưới đầu, thường cần thêm các đợt tưới tiếp theo để giữ ẩm cho hoa đậu và trái non phát triển trong lúc chờ mùa mưa.
Nở hoa đồng loạt để làm gì?
Với cà phê vối cần thụ phấn chéo, hoa nở đồng loạt trên cả vườn, cả vùng giúp phấn hoa từ cây này dễ dàng tới cây kia. Gió và côn trùng, nhất là ong, mang phấn đi. Hoa nở rải rác thì mỗi đợt chỉ có ít hoa, xác suất được thụ phấn chéo thấp.
Hoa cà phê chỉ nở trong thời gian ngắn, vài ngày là tàn. Gặp mưa to đúng lúc hoa nở, phấn bị rửa trôi, đậu trái kém. Người trồng vì vậy xem dự báo thời tiết trước khi quyết định tưới đợt đầu.
Nhiều vườn cà phê có đặt thùng ong vào mùa hoa, vừa lấy mật vừa tăng thụ phấn. Điều đó đòi hỏi không phun thuốc trừ sâu độc với ong trong mùa hoa.
Hoa nở đồng loạt cũng giúp trái chín đồng loạt, dễ thu hoạch, chất lượng đồng đều hơn.
Cây che bóng, nước và tương lai của vườn cà phê
Nhiều vườn cà phê ở Tây Nguyên trồng xen cây che bóng hoặc cây kết hợp như muồng, keo dậu, sầu riêng, bơ, tiêu leo trên trụ. Cây che bóng làm dịu nắng, giảm nhiệt, giữ ẩm, cung cấp lá rụng làm chất hữu cơ, và chắn gió mùa khô.
Che bóng quá dày thì cà phê ít hoa vì thiếu nắng. Che vừa phải, tỉa cây che bóng đúng lúc là kỹ thuật cần kinh nghiệm.
Nước tưới mùa khô là vấn đề ngày càng lớn ở Tây Nguyên khi nhiều vườn cùng khai thác nước ngầm và hồ đập. Tưới tiết kiệm, tủ gốc, tưới nhỏ giọt hay tưới gốc thay vì tưới tràn đang được khuyến khích ở nhiều nơi.
Nếu bạn có dịp tới Tây Nguyên vào cuối mùa khô, hãy hỏi một người trồng cà phê xem họ quyết định ngày tưới đợt đầu thế nào. Câu trả lời sẽ là cả một kho kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cà phê vối cần trồng xen nhiều dòng?
Vì cà phê vối gần như không tự thụ phấn được, hoa cần phấn từ cây khác dòng. Trồng xen nhiều dòng giúp tăng tỷ lệ đậu trái.
Mưa trái mùa có hại cà phê không?
Mưa nhỏ giữa mùa khô có thể làm một số mầm hoa nở sớm lẻ tẻ, không đều. Mưa lớn đúng lúc hoa nở làm rửa trôi phấn, giảm đậu trái.
Cà phê chè và cà phê vối trồng ở đâu?
Cà phê vối chủ yếu ở Tây Nguyên với độ cao vừa phải. Cà phê chè cần khí hậu mát hơn, trồng ở vùng cao như Lâm Đồng, Sơn La, Điện Biên và một số vùng khác.
Có nên phun thuốc lúc cà phê nở hoa không?
Nên tránh phun thuốc độc với ong lúc hoa nở vì ong là côn trùng thụ phấn quan trọng. Nếu bắt buộc, làm theo khuyến cáo và chọn thời điểm, loại thuốc ít hại ong.
Cà phê bao lâu từ ra hoa tới chín trái?
Cà phê cần nhiều tháng từ khi hoa nở tới khi trái chín, cà phê vối thường lâu hơn cà phê chè. Ở Tây Nguyên, mùa thu hoạch chính rơi vào cuối năm.
