Nước nhiễm mặn hại cây vì muối trong nước làm rễ khó hút nước, giống như mình khát mà phải uống nước biển, đồng thời một số chất trong muối tích tụ trong lá làm lá cháy từ chóp và mép. Muốn giữ vườn, việc quan trọng nhất là đo độ mặn trước khi bơm, trữ nước ngọt từ sớm và lấy nước vào lúc độ mặn thấp.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Mùa khô ở các tỉnh ven biển Đồng bằng sông Cửu Long và một số vùng duyên hải miền Trung, nước mặn theo sông rạch lấn sâu vào đất liền. Tập này mình nói về cách cây phản ứng với mặn và những việc người trồng có thể chủ động làm.
Vì sao nước mặn làm cây chết khát?
Rễ hút nước nhờ một nguyên lý rất đơn giản: nước đi từ chỗ loãng sang chỗ đặc. Bên trong tế bào rễ đặc hơn nước trong đất, nên nước chảy vào rễ. Khi nước trong đất có nhiều muối, sự chênh lệch đó giảm đi, rễ phải tốn sức nhiều hơn mới hút được, có khi không hút nổi.
Thế nên cây tưới nước mặn có thể héo như bị hạn dù đất vẫn ướt. Đó là cái khát sinh lý, nước có đó mà không uống được.
Lâu hơn, các ion muối như natri, clo theo dòng nước lên lá và tích tụ ở chóp, ở mép lá, nơi nước bốc hơi đi còn muối ở lại. Lá cháy từ chóp và mép vào trong, rồi rụng. Cây ăn trái mất lá thì không nuôi được trái, trái rụng hàng loạt.
Muối còn làm hỏng cấu trúc đất. Đất nhiễm nhiều natri dễ bị dí chặt, khi ướt thì bết, khi khô thì cứng như gạch, nước khó thấm. Đây là cái hại lâu dài, kể cả khi mùa mặn đã qua.
Nhận biết cây đang bị mặn
Dấu hiệu dễ thấy nhất là lá cháy khô từ chóp và dọc hai mép, phần cháy có màu nâu, ranh giới với phần xanh khá rõ. Lá già thường bị trước. Triệu chứng này giống thiếu kali, nên phải đặt trong bối cảnh: vừa tưới nước sông vào mùa khô ở vùng ven biển thì nghi mặn trước.
Cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt khá nhạy với mặn, có thể rụng lá, rụng trái sau khi tưới nước nhiễm mặn. Cây có múi, xoài chịu khá hơn một chút. Dừa và một số cây vùng ven biển chịu mặn tốt hơn nhiều. Ngưỡng chịu cụ thể của từng cây khác nhau và phụ thuộc cả tuổi cây, nên đừng dựa vào một con số chung nào.
Ở rau màu, cây còi, lá sẫm hoặc vàng, mép lá cháy, cây con chết rạp. Trên mặt đất khô có khi thấy lớp muối trắng mỏng.
Khi nghi, việc đầu tiên là ngừng tưới bằng nguồn nước đó và đo nước. Đừng tưới thêm để cứu, vì càng tưới nước mặn, muối càng dồn vào đất.
Đo độ mặn trước khi bơm
Mắt và lưỡi không đáng tin. Nước nhiễm mặn ở mức đủ hại cây đôi khi nếm chỉ thấy lợ nhẹ, thậm chí không nhận ra. Vì vậy ở vùng có nguy cơ, một chiếc máy đo độ mặn cầm tay là dụng cụ rất đáng có.
Đo nước ở chỗ sẽ lấy để bơm, đo vào nhiều thời điểm trong ngày. Độ mặn trên sông rạch lên xuống theo con nước: khi triều lên nước mặn lấn vào, khi triều rút thì giảm. Nhiều người dân ven sông đã quen bơm nước khi con nước ròng, sau khi đo thấy độ mặn thấp.
Theo dõi bản tin độ mặn của địa phương cũng rất quan trọng. Ở nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, ngành nông nghiệp và thuỷ lợi thường thông báo độ mặn tại các điểm đo trên sông trong mùa khô, kèm khuyến cáo khi nào nên lấy nước, khi nào nên đóng cống.
Ghi chép lại số đo mỗi ngày cũng có ích. Sau vài mùa, bạn sẽ biết con kênh trước nhà thường bắt đầu mặn vào thời điểm nào, và chủ động trữ nước sớm hơn.
Trữ nước ngọt: chuẩn bị trước khi mặn tới
Cách chắc ăn nhất là trữ đủ nước ngọt khi nguồn nước còn ngọt, trước cao điểm mùa khô. Mương vườn, ao, bồn chứa, túi trữ nước bằng bạt nhựa đều là những cách người dân đang dùng.
Mương vườn là kho nước lớn nhất của nhiều vườn cây ăn trái Nam Bộ. Khi chuẩn bị vào mùa mặn, người ta nạo vét mương, bơm nước ngọt vào cho đầy, rồi đóng cống, đắp bờ để nước mặn bên ngoài không thấm vào. Bờ bao phải được kiểm tra kỹ, chỗ nào rò rỉ là nước mặn theo đó vào.
Lượng nước trữ có hạn, nên đi cùng với trữ nước là tiết kiệm nước. Tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc, tủ gốc dày, giảm tưới cho những cây ít giá trị, ưu tiên cây đang nuôi trái.
Một điều quan trọng nữa là không lấy nước ở mương đã nhiễm mặn để tưới chỉ vì tiện tay. Đo trước, đo thường xuyên, vì nước trong mương có thể mặn dần lên do thấm qua bờ hoặc do bốc hơi.
Sau mùa mặn: rửa mặn cho đất và hồi phục cây
Khi mưa về hoặc có nguồn nước ngọt dồi dào, việc đầu tiên là rửa mặn: tưới đẫm bằng nước ngọt nhiều lần, cho nước thấm sâu, đẩy muối xuống dưới vùng rễ và thoát ra rãnh. Rửa mặn chỉ hiệu quả khi đất có đường thoát nước, nếu không muối chỉ chạy vòng quanh.
Bổ sung chất hữu cơ giúp đất phục hồi cấu trúc sau khi bị natri làm dí chặt. Ở những đất nhiễm mặn nặng, cán bộ nông nghiệp có thể khuyến cáo dùng thêm một số vật liệu cải tạo đất có canxi để thay thế natri. Việc này nên làm theo hướng dẫn cụ thể của địa phương.
Với cây ăn trái đã rụng lá, cây cần thời gian để ra lá lại. Đừng bón phân mạnh ngay khi rễ còn yếu và đất còn mặn, vì phân cũng là muối, càng làm rễ khó hút nước. Đợi cây ra lá non rồi mới bón nhẹ.
Mùa khô năm sau, bạn bắt đầu chuẩn bị từ trước Tết: vét mương, kiểm tra bờ bao, mua sẵn máy đo. Đó là việc nhỏ mà quyết định cả vườn.
Câu hỏi thường gặp
Nước lợ có tưới rau được không?
Tuỳ độ mặn và loại rau. Một số rau như rau muống biển, cải bẹ chịu mặn nhẹ khá hơn, còn phần lớn rau màu nhạy cảm. Tốt nhất đo độ mặn và hỏi khuyến nông ngưỡng phù hợp với từng loại rau.
Nước giếng ở vùng ven biển có bị mặn không?
Có thể, nhất là giếng nông gần biển hoặc giếng bị khai thác quá nhiều làm nước mặn thấm vào. Nước giếng cũng cần được đo định kỳ, đừng mặc định là ngọt.
Tưới nước mặn rồi tưới nước ngọt ngay có rửa được không?
Tưới nước ngọt đẫm ngay sau đó giúp giảm bớt muối quanh rễ nếu đất thoát nước tốt. Nhưng muối đã vào trong cây thì không rửa được, nên phòng vẫn hơn chữa.
Có cây ăn trái nào chịu mặn tốt không?
Dừa là cây chịu mặn khá tốt và rất phổ biến ở vùng ven biển. Một số cây khác chịu mặn nhẹ tốt hơn sầu riêng hay chôm chôm. Khi chọn cây cho vùng hay nhiễm mặn, nên tham khảo khuyến cáo của địa phương.
Máy đo độ mặn có cần hiệu chỉnh không?
Có. Phần lớn máy đo cầm tay cần được hiệu chỉnh định kỳ bằng dung dịch chuẩn hoặc nước cất theo hướng dẫn đi kèm. Máy lệch là số đo sai, và số đo sai nguy hiểm hơn không đo.
