Cây điều ra hoa vào mùa khô và cần những ngày nắng ráo để hoa nở, thụ phấn và trái đậu tốt. Khi gặp sương mù dày hay mưa trái mùa đúng lúc ra hoa, nấm bệnh như thán thư phát triển mạnh, làm cháy bông, khô chùm hoa và rụng trái non. Người trồng giảm thiệt hại bằng cách tỉa tán cho thoáng, vệ sinh vườn, theo dõi thời tiết và côn trùng hại như bọ xít muỗi.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cây điều đã gắn bó với những vùng đất đỏ, đất xám Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, nhất là Bình Phước. Tập này mình nói về đặc điểm sinh trưởng của cây điều và vì sao mùa hoa là mùa lo nhất trong năm.
Cây điều và trái điều: một cấu tạo lạ
Điều là cây gỗ nhiệt đới, chịu hạn tốt, sống được trên đất nghèo, đất cát pha, đất xám bạc màu, những nơi nhiều cây khác khó sống. Đó là lý do điều từng được trồng nhiều ở những vùng đất khó.
Thứ mình gọi là trái điều màu đỏ hay vàng thực ra là phần cuống phình to, nhiều nước, gọi là quả giả hoặc táo điều. Còn quả thật là hạt điều hình quả thận treo bên dưới, có vỏ cứng chứa dầu gây bỏng da, bên trong là nhân điều mà mình ăn.
Vỏ hạt điều chứa một loại dầu có thể làm bỏng, phồng rộp da. Đó là lý do hạt điều tươi không được cắn hay bóc bằng tay trần, mà phải qua chế biến.
Ở Việt Nam, điều được trồng nhiều ở Bình Phước, Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa Vũng Tàu, và một số vùng Tây Nguyên, duyên hải Nam Trung Bộ.
Ra hoa mùa khô: điều cần nắng
Cây điều ra lộc cuối mùa mưa, rồi trên những đọt đã thành thục, chùm hoa mọc ra vào mùa khô. Một chùm hoa có rất nhiều hoa, phần lớn là hoa đực, chỉ một phần là hoa lưỡng tính có thể tạo trái.
Hoa điều cần nắng ráo để nở và để côn trùng như ong, ruồi, kiến đến thụ phấn. Trời âm u, ẩm ướt làm côn trùng ít hoạt động, phấn hoa kém, thụ phấn giảm.
Vì vậy vùng trồng điều tốt là vùng có mùa khô rõ rệt, nắng nhiều đúng lúc điều ra hoa. Ở những vùng mùa khô ngắn hoặc hay có mưa trái mùa, năng suất điều thất thường hơn.
Cây điều cũng ra hoa và đậu trái theo nhiều đợt trong mùa, nên một cây có thể đồng thời có chùm hoa mới, trái non và trái sắp chín.
Sương mù, mưa trái mùa và bệnh cháy bông
Những buổi sáng sương mù dày giữa mùa khô, hay vài cơn mưa trái mùa đúng lúc điều đang ra hoa, là nỗi lo lớn của người trồng. Hơi ẩm đọng trên chùm hoa tạo điều kiện cho nấm gây bệnh thán thư phát triển.
Bệnh làm chùm hoa thâm đen, khô cháy, gọi là cháy bông. Trái non bị nhiễm có vết thâm, khô teo, rụng. Có năm thời tiết bất lợi, cả vùng điều thiệt hại nặng.
Không ngăn được sương hay mưa, nhưng người trồng có thể giảm ẩm trong tán bằng cách tỉa thoáng, vệ sinh cành khô, cành bệnh, dọn lá rụng mang mầm bệnh. Tán thoáng thì hoa mau khô sau sương, nấm khó bám.
Khi thời tiết có dấu hiệu bất lợi, ngành bảo vệ thực vật địa phương thường có thông báo và khuyến cáo phòng bệnh. Nếu cần dùng thuốc, chọn loại được khuyến cáo, đúng thời điểm, và tránh phun lúc ong đang làm việc trên hoa.
Bọ xít muỗi và những kẻ hại khác
Bọ xít muỗi là loài côn trùng chích hút gây hại đáng kể trên điều. Chúng chích vào đọt non, chùm hoa, trái non, để lại những vết thâm đen, làm đọt héo, chùm hoa khô, trái non rụng hoặc có vết sẹo.
Vết hại của bọ xít muỗi đôi khi bị nhầm với bệnh thán thư, vì cả hai đều làm chùm hoa thâm đen. Nhìn kỹ thấy những chấm chích nhỏ là dấu vết của côn trùng.
Kiến vàng, kiến đen cũng được ghi nhận là có ích trong vườn điều, chúng đi tuần và bắt hoặc xua đuổi bọ xít muỗi. Một số vườn đã duy trì kiến như một biện pháp sinh học.
Ngoài ra còn sâu đục thân, đục cành, sâu ăn lá. Thăm vườn đều đặn, cắt bỏ cành bị đục, theo dõi mật độ côn trùng trên đọt non và chùm hoa giúp phát hiện sớm.
Tỉa tán và chăm vườn điều
Cây điều để tự nhiên rất dễ thành tán rậm, cành giao nhau, cây chen nhau, bên trong tán không có trái. Nhiều vườn điều cũ trồng quá dày, tán giáp tán, năng suất thấp.
Tỉa cành sau thu hoạch, đầu mùa mưa: bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong, cành sát đất, giữ tán thông thoáng, đón nắng. Với vườn quá dày, có thể phải tỉa thưa bớt cây.
Thu hoạch điều chủ yếu là nhặt hạt khi trái chín rụng xuống. Dọn sạch cỏ và lá dưới tán trước mùa thu hoạch giúp nhặt dễ hơn. Hạt nhặt về tách khỏi táo điều, phơi khô.
Những vườn điều già cỗi có thể được cải tạo bằng cách ghép giống mới hoặc trồng thay. Đây là việc nên hỏi kỹ khuyến nông địa phương, vì nhiều nơi có chương trình hỗ trợ cải tạo vườn điều.
Câu hỏi thường gặp
Táo điều có ăn được không?
Táo điều ăn được, có vị chát ngọt, nhiều nước, ở một số nơi được dùng làm nước ép, rượu hay món ăn. Tuy nhiên nó chóng hư sau khi rụng nên thường không được tận dụng nhiều.
Vì sao không được cắn hạt điều tươi?
Vỏ hạt điều tươi chứa dầu có thể gây bỏng, phồng rộp da và miệng. Hạt phải qua chế biến bóc vỏ đúng cách mới ăn được.
Cây điều bao lâu thì cho trái?
Cây điều ghép thường cho trái sớm hơn cây trồng từ hạt. Thời gian cụ thể tuỳ giống và điều kiện chăm sóc, nên hỏi nơi cung cấp giống.
Điều có cần tưới nước mùa khô không?
Điều chịu hạn tốt nên nhiều vườn không tưới. Ở vườn có điều kiện, tưới bổ sung vừa phải trong mùa khô có thể giúp giữ trái, nhưng cần theo khuyến cáo để không làm cây ra lộc thay vì ra hoa.
Kiến có lợi cho vườn điều thật không?
Một số loài kiến được ghi nhận giúp hạn chế bọ xít muỗi trên điều. Duy trì kiến cần hạn chế phun thuốc phổ rộng và có biện pháp giữ tổ kiến trong vườn.
