Trồng một cây ăn trái mới, bạn chuẩn bị hố hoặc mô đất trước vài tuần, trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai, đặt cây sao cho cổ rễ ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất, nén đất, cắm cọc, tưới đẫm và che bớt nắng những ngày đầu. Khoảng cách giữa các cây phải tính theo kích thước khi cây trưởng thành, không theo cây con lúc trồng.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cây ăn trái sống với mình hàng chục năm, nên ngày trồng là ngày quan trọng nhất. Sai một chút ở hố trồng, ở độ sâu, ở khoảng cách là chịu hậu quả suốt đời cây. Tập này mình đi qua từng bước.
Chọn chỗ trồng: nắng, nước và tương lai
Phần lớn cây ăn trái cần nhiều nắng để ra hoa, đậu trái và trái ngọt. Chỗ trồng nên có nắng phần lớn ngày, không bị nhà cửa hay cây lớn che khuất. Một cây trồng trong bóng râm sẽ vươn cao tìm nắng, ít trái.
Chỗ trồng phải thoát nước. Rất nhiều cây ăn trái như sầu riêng, đu đủ, có múi, mít rất sợ úng. Trước khi trồng, quan sát chỗ đó vào một trận mưa lớn xem nước có đọng không.
Nghĩ tới tương lai: cây mít con nhỏ xíu hôm nay sẽ thành cây to sau vài năm. Đừng trồng sát nhà, sát tường, sát đường dây điện, sát giếng hay bể phốt. Rễ cây lớn có thể làm nứt nền, tán cây có thể chạm dây điện.
Cũng nghĩ tới chuyện hàng xóm: tán cây vươn sang nhà bên, lá rụng vào sân người khác là nguồn mâu thuẫn rất hay gặp. Trồng cách ranh đất một khoảng hợp lý ngay từ đầu.
Đào hố hay đắp mô?
Ở đất cao, thoát nước tốt, đất tơi như đất đỏ, người ta thường đào hố, trộn lại đất với phân hữu cơ rồi lấp lại trước khi trồng. Hố giúp làm tơi một vùng đất cho rễ non những năm đầu.
Ở đất thấp, đất sét nặng, nơi hay ngập như nhiều vùng Nam Bộ, đào hố sâu lại là sai lầm. Cái hố đào vào nền đất sét gặp mưa sẽ thành cái chậu chứa nước, rễ ngâm cả mùa mưa. Ở đây người ta đắp mô, tức là vun đất lên cao hơn mặt vườn rồi trồng trên đó, kèm hệ thống mương liếp.
Dù hố hay mô, nên chuẩn bị trước vài tuần. Đất được trộn phân, tưới ẩm, để ổn định. Phân hữu cơ trong hố có thời gian phân giải thêm, không còn nóng khi rễ non chạm vào.
Đừng đổ quá nhiều phân hoá học vào đáy hố. Rễ non chạm vào chỗ phân đậm đặc sẽ bị cháy. Phân lân bón lót trộn đều với đất trong hố thì được, vì lân ít di chuyển và rễ cần nó lúc mới mọc.
Đặt cây: đừng vùi sâu cổ rễ
Cổ rễ là chỗ chuyển tiếp giữa thân và rễ. Lỗi phổ biến nhất khi trồng là vùi cổ rễ quá sâu, cây trông có vẻ chắc hơn nhưng phần thân bị chôn trong đất ẩm dễ thối vỏ, nấm xâm nhập, cây suy dần mà không ai hiểu vì sao.
Đặt bầu cây sao cho mặt bầu ngang hoặc cao hơn mặt đất một chút, vì sau khi tưới, đất sẽ lún xuống. Với cây ghép, vết ghép phải nằm cao hẳn trên mặt đất.
Rạch bỏ túi bầu nhẹ nhàng, giữ nguyên khối đất. Nếu rễ đã cuộn tròn quanh đáy bầu, gỡ nhẹ hoặc cắt bớt vài rễ cuộn để rễ mới toả ra. Lấp đất, nén nhẹ xung quanh bầu để đất tiếp xúc với rễ, không còn túi khí.
Cắm cọc chống và buộc cây bằng dây mềm, buộc hình số tám để thân không cọ xát vào cọc. Tưới đẫm ngay sau khi trồng để đất lắng chặt quanh rễ.
Khoảng cách: tính theo cây trưởng thành
Cây con lúc trồng nhỏ nên rất dễ trồng dày. Vài năm sau, tán chạm tán, cây che nhau, phải chặt bớt hoặc tỉa rất nặng, lúc đó thì đã mất mấy năm công.
Khoảng cách phù hợp tuỳ loài, tuỳ giống, tuỳ cách tỉa. Cây có tán to như mít, xoài, sầu riêng cần khoảng cách lớn hơn nhiều so với ổi, chanh, mãng cầu. Các khuyến cáo kỹ thuật cho từng loài thường có khoảng cách gợi ý, nên tham khảo trước.
Một số vườn trồng dày ban đầu rồi tỉa thưa dần, hoặc trồng xen cây ngắn ngày như chuối, đu đủ, rau màu trong những năm đầu khi cây chính còn nhỏ. Cách làm này tận dụng đất, nhưng phải nhớ dọn đúng lúc để không cản cây chính.
Với vườn nhà, ít cây, hãy hình dung tán của cây lúc trưởng thành, vẽ một vòng tròn trên mặt đất, và đặt các cây sao cho vòng tròn không chồng nhau quá nhiều.
Chăm sóc năm đầu: giữ ẩm, che nắng, bón nhẹ
Những tuần đầu sau khi trồng, rễ chưa lan ra đất mới, cây sống chủ yếu bằng khối rễ trong bầu. Giữ đất ẩm đều, không để khô kiệt, cũng không để úng. Che bớt nắng gắt bằng lưới, tàu lá, nhất là nếu trồng vào mùa nắng.
Mùa trồng tốt nhất thường là đầu mùa mưa ở miền Nam, Tây Nguyên, và mùa xuân ở miền Bắc, khi trời ẩm, mát, cây ít phải tưới mà bén rễ nhanh. Trồng giữa mùa khô thì phải chủ động nước tưới.
Tủ gốc bằng rơm, lá khô, chừa khoảng trống quanh thân. Làm cỏ quanh gốc vì cỏ tranh nước và dinh dưỡng với cây non.
Khi cây ra đợt lá mới đều đặn là đã bén rễ, có thể bón phân nhẹ, ít một nhiều lần, rải xa gốc. Năm đầu đừng mong trái, kể cả cây ghép có hoa sớm, nhiều người ngắt bỏ hoa để cây dồn sức làm khung tán. Tuần này nếu bạn sắp trồng cây mới, ra đứng chỗ định trồng lúc mưa to một lần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bón phân hoá học vào hố khi trồng?
Có thể bón lót một lượng vừa phải phân lân trộn đều với đất. Tránh đổ nhiều phân đạm hay phân hỗn hợp vào đáy hố vì dễ làm cháy rễ non.
Trồng cây ăn trái trên đất đồi dốc cần lưu ý gì?
Nên trồng theo đường đồng mức, làm bồn hoặc bậc thang nhỏ quanh gốc để giữ nước và đất, che phủ đất để chống xói mòn trong mùa mưa.
Cây mới trồng bị rụng lá có sao không?
Rụng vài lá già là phản ứng bình thường khi chuyển chỗ. Nếu đọt non vẫn tươi, cây sẽ hồi. Nếu đọt héo, thân nhăn, kiểm tra lại độ ẩm và rễ.
Có nên tỉa bớt lá khi trồng cây lớn?
Với cây giống lớn hoặc trồng vào mùa nắng, tỉa bớt một phần lá giúp giảm mất nước trong lúc rễ chưa phát triển. Không cần tỉa nhiều với cây nhỏ trồng đúng mùa.
Bao lâu thì cây ăn trái cho trái đầu tiên?
Tuỳ loài, giống và cây ghép hay cây hạt. Cây ghép, cây chiết thường cho trái sớm hơn nhiều so với cây trồng từ hạt. Hỏi người bán giống về đặc điểm của giống cụ thể.
