Luống rau nên rộng vừa tầm với của hai cánh tay từ hai bên lối đi, để bạn chăm, nhổ cỏ, thu hoạch mà không phải bước lên mặt luống. Độ cao thì tuỳ đất và mùa: đất nặng, mùa mưa thì lên cao để thoát nước, đất cát, mùa khô thì để thấp hơn cho đỡ khô. Hướng luống nên giúp cây nhận nắng đều và cho nước chảy ra rãnh.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cái luống rau nhìn thì đơn giản, chỉ là đất vun cao lên. Nhưng chiều rộng, chiều cao, hướng của nó ảnh hưởng tới rau nhiều hơn bạn nghĩ. Tập này mình nói về cách làm luống cho có lý.
Vì sao phải lên luống?
Lên luống trước hết là để tách vùng rễ ra khỏi nước đọng. Mặt luống cao hơn rãnh, mưa xuống nước chảy ra rãnh, rễ rau không bị ngâm. Đây là lý do ở đồng bằng Bắc Bộ, ở Nam Bộ người ta đều lên luống, có nơi lên liếp rất cao.
Lên luống còn tạo ra một khối đất tơi, dày, cho rễ rau ăn sâu. Khi vun đất từ rãnh lên, bạn dồn lớp đất mặt giàu mùn lên chỗ trồng. Đất luống không bị giẫm nên tơi xốp lâu.
Luống chia vườn thành những ô rõ ràng: lối đi là lối đi, chỗ trồng là chỗ trồng. Bón phân, tưới nước, làm cỏ tập trung vào luống, không phí cho lối đi.
Mặt luống cao cũng ấm lên nhanh hơn vào mùa xuân ở miền Bắc, giúp hạt nảy mầm sớm hơn. Nhưng cũng chính vì vậy mà mùa nắng gắt luống cao khô nhanh hơn, phải tính tới khi chọn độ cao.
Rộng bao nhiêu: tầm tay của bạn
Quy tắc đơn giản nhất là đứng ở lối đi, với tay vào giữa luống được thoải mái. Nếu luống tiếp cận từ hai bên, chiều rộng khoảng gấp đôi tầm với đó. Với phần lớn người lớn, luống rộng cỡ một mét đến hơn một mét chút là vừa, nhưng hãy thử theo tay mình.
Luống quá rộng thì phải bước lên giữa luống để làm cỏ, thu hoạch. Mỗi bước chân nén đất lại, làm mất khe hở, rễ khó ăn, nước khó thấm. Sau vài tháng, giữa luống chai cứng hơn mép luống thấy rõ.
Luống quá hẹp thì phí đất cho lối đi, và mép luống chiếm tỉ lệ lớn, dễ khô, dễ sạt khi tưới.
Lối đi giữa các luống cũng cần đủ rộng để bạn đi lại, đặt rổ, đặt bình tưới, có khi đẩy xe. Lối đi phủ rơm, trấu hay lót gạch giúp không lầy khi mưa và đỡ cỏ mọc. Với vườn nhà, một lối đi rộng hơn một chút làm việc chăm vườn dễ chịu hơn nhiều.
Cao bao nhiêu: theo mùa và theo đất
Mùa mưa và đất thịt nặng, đất sét: luống cao để thoát nước. Ở Nam Bộ mùa mưa, nhiều người lên luống cao rõ rệt so với rãnh. Ở miền Trung mùa mưa bão, luống cao còn giúp rau không bị ngập trong những trận mưa lớn.
Mùa khô và đất cát: luống thấp hơn, có khi gần bằng mặt đất hoặc thậm chí trũng xuống thành ô để giữ nước. Ở vùng đất cát ven biển miền Trung, trồng rau trên luống cao mùa khô là tự chuốc lấy việc tưới mỗi ngày nhiều lần.
Mặt luống nên hơi khum ở giữa vào mùa mưa để nước không đọng trên mặt, và bằng phẳng vào mùa khô để nước tưới thấm đều. Thành luống vỗ chặt để không sạt khi tưới.
Một cách làm nữa ở vườn nhà là luống khung: đóng khung gỗ, gạch, tôn quanh luống rồi đổ đất tốt vào. Luống khung giữ dáng lâu, đất không trôi xuống rãnh, rất hợp với vườn nhỏ, sân nhà, và với người lớn tuổi đỡ phải cúi thấp.
Hướng luống: theo nắng và theo nước
Ở Việt Nam, mặt trời mọc ở đông, lặn ở tây, và lệch về phía nam vào mùa đông, nhất là ở miền Bắc. Luống chạy theo hướng bắc nam thì hai bên luống đều nhận nắng sáng và nắng chiều, cây ít che nhau. Đây là hướng được nhiều người chọn cho rau trồng giàn cao như dưa leo, mướp, đậu.
Nhưng hướng luống còn phải theo địa hình. Nếu vườn có độ dốc, luống phải chạy ngang dốc, theo đường đồng mức, để nước không chảy tuột theo luống mang đất đi. Đây là nguyên tắc quan trọng hơn hướng nắng ở vùng đồi.
Rãnh giữa các luống phải nối được ra mương thoát. Trước khi lên luống, quan sát xem nước mưa trong vườn chảy về đâu và cho rãnh đi theo hướng đó.
Với cây trồng giàn cao, cũng nên tính bóng của giàn. Giàn mướp cao ở phía nam của vườn sẽ che nắng cả những luống phía sau vào mùa đông. Đặt giàn cao ở phía bắc hoặc phía tây của vườn thường ít che các luống khác hơn.
Làm luống từng bước cho vườn nhà
Bắt đầu bằng việc dọn cỏ, đặc biệt là cỏ có thân ngầm như cỏ tranh, cỏ gấu, vì vun lên luống mà còn thân ngầm thì cỏ sẽ mọc lại dày hơn. Cày hoặc cuốc sâu, phơi đất vài ngày nếu có thể.
Căng dây đánh dấu vị trí luống và lối đi. Cuốc đất từ lối đi vun lên luống, trộn phân hữu cơ hoai vào lớp đất mặt luống. Đập nhỏ các cục đất to, nhặt bỏ đá sỏi, rễ cỏ.
Vỗ thành luống, san phẳng hoặc làm khum mặt luống tuỳ mùa. Tưới ẩm, để luống nghỉ vài ngày cho đất lắng, rồi mới gieo trồng. Nhiều người làm thêm một bước phủ rơm hay xơ dừa mỏng sau khi gieo.
Đã có luống thì giữ luống. Không bước lên, mỗi vụ chỉ xới nhẹ lớp mặt và bổ sung hữu cơ thay vì cày lại từ đầu. Sau vài vụ, luống của bạn sẽ tơi hơn và màu mỡ hơn hẳn. Tuần này, thử đo tầm với tay của mình rồi so với chiều rộng các luống đang có.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lên luống cho rau trồng trong nhà lưới?
Có, nhà lưới có mái che mưa thì luống không cần cao như ngoài trời, nhưng vẫn cần luống để phân chia chỗ trồng, lối đi và giúp rễ có lớp đất tơi.
Luống trồng rau có cần đắp lại mỗi vụ không?
Không cần đắp lại hoàn toàn. Thường chỉ cần sửa thành luống, xới nhẹ mặt, bổ sung phân hữu cơ. Luống không bị giẫm thì giữ được cấu trúc qua nhiều vụ.
Vì sao rau ở mép luống hay còi hơn ở giữa?
Mép luống khô nhanh hơn, dễ bị sạt và hay bị giẫm hoặc va chạm. Tưới kỹ mép luống, vỗ thành luống chắc và phủ rơm sẽ giảm chênh lệch này.
Lối đi giữa các luống có nên trồng gì không?
Thường để trống hoặc phủ rơm, trấu cho đỡ cỏ. Một số người trồng cỏ thấp hoặc rau má ở lối đi để giữ đất, nhưng phải cắt thường xuyên để không lấn vào luống.
Luống khung bằng gỗ có bị mối mục không?
Gỗ tiếp xúc với đất ẩm sẽ mục dần sau vài năm, ở vùng có mối thì nhanh hơn. Có thể dùng gạch, đá, tấm xi măng hoặc tôn để làm khung bền hơn.
