Nhiều cây ăn trái cần ba điều để ra hoa: cây ngừng ra đọt non, có một đợt lá đủ già để tích luỹ dinh dưỡng, rồi gặp một tín hiệu từ môi trường như một đợt khô hạn ngắn, một đợt trời lạnh, hay độ dài ngày thay đổi. Cây được tưới quá nhiều, bón thừa đạm, cứ ra lộc liên tục thì không bao giờ có đợt lá già để chuyển sang ra hoa.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Cây xanh tốt mấy năm mà không chịu ra hoa là nỗi bực mình quen thuộc của người trồng cây ăn trái. Tập này mình nói về cái công tắc bên trong cây, thứ chuyển nó từ lớn lá sang ra hoa.
Cây phải chọn giữa ra lá và ra hoa
Một cây có hữu hạn sức. Nó dùng sức đó để ra lá, ra cành, lớn thân, hoặc để ra hoa, nuôi trái. Khi điều kiện quá đầy đủ, nhiều nước, nhiều đạm, ấm áp, cây ưu tiên lớn lá, vì với nó không có lý do gì phải vội sinh sản.
Ở nhiều cây ăn trái nhiệt đới, mầm hoa hình thành trên những cành mà lá đã già, đã thành thục, tức là lá đã ngừng lớn, đã chuyển sang màu xanh đậm, cứng cáp. Lá già là nơi tích luỹ đường và các chất cần thiết cho việc phân hoá mầm hoa.
Nếu cây cứ liên tục ra đợt lộc mới, cành nào cũng non, cây không bao giờ có giai đoạn chuyển sang hoa. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất ở những cây trong vườn nhà được tưới bón chu đáo quanh năm.
Người trồng chuyên nghiệp vì thế quản lý các đợt lộc: làm cho cây ra lộc đồng loạt sau thu hoạch, chăm cho lộc đó thành thục, rồi mới tạo điều kiện cho ra hoa.
Tín hiệu khô hạn: xoài, sầu riêng, có múi
Với nhiều cây ăn trái ở miền Nam, một đợt khô hạn ngắn là tín hiệu ra hoa. Trong tự nhiên, mùa khô tới thì cây ngừng ra lộc và chuyển sang ra hoa. Khi mưa trở lại hoặc được tưới, mầm hoa bật ra.
Người trồng sầu riêng có cách làm gọi là xiết nước: ngưng tưới, có khi phủ bạt quanh gốc để nước mưa không vào, trong một thời gian để cây chịu khô vừa phải, sau đó tưới lại để kích hoa. Việc này phải làm rất cẩn thận, khô quá thì cây suy, rụng lá.
Cây có múi cũng có thể được kích ra hoa bằng cách để khô một thời gian rồi tưới đẫm, kinh nghiệm này có ở nhiều vườn Nam Bộ. Xoài thì ra hoa tự nhiên vào mùa khô, và nhiều nhà vườn còn dùng các biện pháp điều khiển ra hoa trái vụ.
Các biện pháp điều khiển ra hoa bằng chất điều hoà sinh trưởng đã phổ biến ở nhiều vùng. Nếu muốn áp dụng, phải học kỹ từ khuyến nông hoặc nhà vườn có kinh nghiệm, dùng đúng loại được phép, đúng liều, vì dùng sai làm cây suy kiệt nhanh.
Tín hiệu lạnh: vì sao vải thiều cần mùa đông
Vải là ví dụ rõ nhất về cây cần lạnh. Để phân hoá mầm hoa, vải cần trải qua một thời gian trời lạnh vào mùa đông. Đó là lý do vải thiều ngon và sai trái ở các tỉnh miền Bắc như Bắc Giang, Hải Dương, nơi có mùa đông rõ rệt, còn ở Nam Bộ ấm quanh năm thì vải rất khó ra hoa ổn định.
Năm nào mùa đông miền Bắc ấm bất thường, vải thường ra hoa kém, mất mùa. Người trồng vải theo dõi thời tiết mùa đông rất kỹ, và còn có những biện pháp như khoanh vỏ, hạn chế lộc đông để giúp cây chuyển sang hoa.
Nhãn cũng có nhu cầu lạnh ở một mức độ, nhưng có những giống nhãn ra hoa tốt ở miền Nam, và nhà vườn miền Nam đã có kỹ thuật xử lý cho nhãn ra hoa nhiều vụ trong năm.
Hiểu điều này giúp tránh một sai lầm: mang giống cây cần lạnh vào trồng ở vùng ấm rồi chờ hoa mãi không ra. Trước khi trồng, hỏi giống đó có hợp khí hậu vùng mình không.
Tín hiệu ánh sáng: chuyện chong đèn thanh long
Một số cây phản ứng với độ dài ngày. Thanh long là ví dụ đặc biệt ở Việt Nam: cây ra hoa tự nhiên vào mùa ngày dài, khoảng mùa hè. Người trồng ở Bình Thuận và nhiều nơi khác đã thắp đèn chiếu sáng vườn thanh long vào ban đêm trong mùa ngày ngắn để kéo dài thời gian chiếu sáng, đánh lừa cây rằng đang là mùa ngày dài, và cây ra hoa trái vụ.
Những đêm vườn thanh long sáng rực đèn đã trở thành một hình ảnh quen thuộc ở Bình Thuận. Đây là một ứng dụng rất thực tế của hiểu biết về sinh lý ra hoa.
Kỹ thuật chong đèn cũng đòi hỏi cây khoẻ, có cành đủ già và được chăm dinh dưỡng đầy đủ. Ra hoa liên tục nhiều vụ mà không bồi dưỡng, cây sẽ kiệt sức.
Với cây trồng trong vườn nhà, đèn đường hay đèn sân chiếu vào cây cả đêm đôi khi cũng ảnh hưởng tới việc ra hoa của một số loài nhạy cảm với ánh sáng. Một chi tiết nhỏ ít ai để ý.
Vì sao cây nhà mình không ra hoa: tự kiểm tra
Câu hỏi đầu tiên: cây đã đủ tuổi chưa. Cây trồng từ hạt có giai đoạn non trẻ dài, có thể nhiều năm chưa ra hoa dù chăm thế nào. Cây ghép, cây chiết thì sớm hơn.
Câu hỏi thứ hai: cây có đủ nắng không. Cây trong bóng râm, tán rậm, thường ra hoa rất kém.
Câu hỏi thứ ba: cây có đang được tưới, bón đạm liên tục, ra đọt quanh năm không. Nếu có, thử giảm đạm, tăng lân và kali, để cây có một đợt lá già, và theo dõi mùa khô tự nhiên.
Câu hỏi thứ tư: giống có hợp khí hậu không, nhất là với cây cần lạnh. Và cuối cùng, tỉa tán cho thoáng sau mỗi đợt. Thường chỉ cần sửa một hai điểm trong số này, cây sẽ ra hoa ở mùa sau. Tuần này bạn thử nhìn lá trên những cành ngoài tán: lá đã già cứng chưa, hay vẫn toàn đọt non.
Câu hỏi thường gặp
Cây xoài nhà trồng nhiều năm không ra hoa phải làm sao?
Kiểm tra tuổi cây và nguồn gốc giống, đảm bảo đủ nắng, giảm bón đạm, tỉa tán cho thoáng sau mùa mưa và để cây trải qua mùa khô tự nhiên. Cây trồng từ hạt có thể cần nhiều năm mới ra hoa.
Khoanh vỏ có giúp cây ra hoa không?
Khoanh một vòng vỏ mỏng trên cành hoặc thân làm đường tích tụ ở phần trên, kích thích ra hoa ở một số cây như vải, nhãn. Đây là kỹ thuật cần làm đúng cách, đúng thời điểm, khoanh quá sâu hay quá rộng có thể hại cây.
Cây ra hoa rồi nhưng không đậu trái là do đâu?
Có thể do thiếu côn trùng thụ phấn, mưa lớn lúc hoa nở, nắng nóng hoặc lạnh bất thường, cây thiếu dinh dưỡng, hoặc sâu bệnh hại hoa. Xem lại thời tiết và côn trùng lúc hoa nở.
Bón phân gì để cây ra hoa?
Không có loại phân thần kỳ. Giai đoạn trước ra hoa thường giảm đạm, đảm bảo lân và kali, kết hợp với điều kiện khô hoặc lạnh tự nhiên. Lượng cụ thể nên theo khuyến cáo cho từng loài cây.
Điều khiển ra hoa trái vụ có hại cây không?
Nếu làm liên tục nhiều vụ mà không bồi dưỡng cây đầy đủ, cây sẽ suy kiệt nhanh, giảm tuổi thọ. Cần cân đối giữa số vụ và sức cây, chăm sóc phục hồi sau mỗi vụ.
