Cây ăn trái cần tán thoáng vì mầm hoa và trái hình thành nhiều ở những cành nhận đủ nắng. Tán rậm thì bên trong tối, lá trong tán gần như chỉ ăn chứ không làm ra, cành trong không ra hoa, lại ẩm và nhiều sâu bệnh. Tỉa cành gồm hai việc: tạo tán khi cây còn nhỏ để có khung vững và đều, và tỉa bảo dưỡng sau mỗi vụ để bỏ cành sâu bệnh, cành vượt, cành mọc vào trong.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Nhiều người không nỡ cắt cành, nghĩ rằng cành nào cũng là trái. Tập này mình nói vì sao bớt cành lại thêm trái, và cắt thế nào cho đúng.
Ánh sáng là chuyện của trái
Lá làm ra đường nhờ ánh nắng. Đường đó nuôi cây và nuôi trái. Những lá ở ngoài tán, nhận nắng trực tiếp, làm ra nhiều đường. Lá ở sâu trong tán, bị che kín, làm ra ít, có khi không đủ nuôi chính nó.
Mầm hoa của nhiều loại cây ăn trái hình thành ở những cành có tuổi thích hợp và nhận đủ nắng. Vì vậy cây tán rậm thường chỉ ra trái ở lớp vỏ ngoài cùng của tán, còn bên trong trống trơn. Tán càng to, phần trái càng dời ra ngoài xa, trên cao, khó hái.
Tán thoáng còn có lợi về bệnh. Gió lùa qua tán làm lá khô nhanh sau mưa và sau sương, nấm bệnh khó phát triển. Thuốc phun, nếu cần, cũng dễ vào tới bên trong.
Tỉa cũng giúp cây giữ chiều cao vừa phải để chăm và hái được. Một cây xoài không tỉa có thể cao vượt tầm thang, trái trên ngọn chỉ để chim ăn.
Tạo tán khi cây còn nhỏ
Những năm đầu là lúc tạo khung tán, như dựng bộ khung cho một ngôi nhà. Khi cây con đạt độ cao mong muốn, người ta thường bấm ngọn để cây ra nhánh ở phía dưới. Từ các nhánh mọc ra, chọn vài cành khoẻ, phân bố đều các hướng, làm cành cấp một.
Từ mỗi cành cấp một, tiếp tục chọn những cành cấp hai, cấp ba, giữ cho tán có hình dạng mở, phần giữa không quá rậm. Hình dạng tán cụ thể tuỳ loài và cách trồng: có loài để hình mâm xôi, có loài để hình chữ V, có loài giữ một thân chính.
Chọn những cành tạo góc rộng với thân. Cành mọc gần như thẳng đứng, sát thân, tạo chạc hẹp hình chữ V hẹp thường yếu, dễ tách khi mang nặng trái hay gặp gió.
Trong giai đoạn này, nhiều nhà vườn ngắt bỏ hoa sớm để cây dồn sức làm khung. Một khung tốt những năm đầu sẽ cho mùa trái ổn định nhiều năm sau.
Tỉa bảo dưỡng: những cành nào cần bỏ
Sau mỗi vụ thu hoạch, cây thường được tỉa để chuẩn bị cho đợt lộc mới. Đầu tiên bỏ những cành khô, cành gãy, cành bị sâu đục, bị bệnh. Cắt vào phần gỗ lành, cách phần bệnh một đoạn.
Thứ hai là cành vượt, những cành mọc thẳng đứng rất mạnh từ thân hay cành lớn, lá to, lóng dài. Cành vượt ăn nhiều dinh dưỡng, làm rối tán, và thường lâu ra trái. Phần lớn nên bỏ, trừ khi cần dùng một cành vượt để thay thế cành già.
Thứ ba là cành mọc vào trong tán, cành chéo nhau, cọ xát nhau, cành mọc rủ sát đất. Những cành này làm tán rậm, tạo vết thương, hoặc chạm đất mang bệnh lên.
Thứ tư là cành tăm, những cành nhỏ yếu ở trong tán không nhận được nắng. Chúng không ra trái tốt mà chỉ làm tán rậm.
Cắt thế nào để vết cắt mau lành?
Dụng cụ phải sắc và sạch. Kéo cùn, cưa cùn làm dập vỏ, vết cắt nham nhở, lâu lành. Lau sạch lưỡi cắt, nhất là sau khi cắt cành bệnh và trước khi chuyển sang cây khác.
Với cành lớn, cắt ngay ngoài phần cổ cành, chỗ hơi phình ở gốc cành nơi nó nối với thân. Cổ cành chứa những mô giúp vết cắt liền lại. Cắt sát vào thân làm mất cổ cành, vết thương to và chậm lành. Cắt chừa mấu dài thì đoạn mấu khô chết, mục vào trong.
Cành nặng nên cắt làm ba nhát: một nhát cắt từ dưới lên ở xa thân, một nhát từ trên xuống ngoài nhát thứ nhất để cành rơi, rồi nhát cuối cắt phần mấu còn lại ở cổ cành. Làm vậy vỏ không bị xé toạc theo sức nặng của cành.
Với vết cắt lớn, nhiều nhà vườn bôi một lớp keo liền sẹo hoặc vôi để hạn chế nấm bệnh xâm nhập. Cũng có ý kiến cho rằng vết cắt đúng kỹ thuật tự lành tốt. Điều quan trọng nhất vẫn là cắt đúng chỗ, đúng lúc trời khô ráo.
Tỉa bao nhiêu là vừa?
Tỉa quá nhẹ thì không có tác dụng, tỉa quá nặng thì cây phản ứng bằng cách ra rất nhiều cành vượt, cành non, mất cân bằng, có khi bỏ một vụ trái. Nguyên tắc chung là mỗi lần chỉ bỏ một phần vừa phải của tán, cây càng yếu càng tỉa nhẹ.
Thời điểm tỉa cũng quan trọng. Với nhiều cây ăn trái, tỉa ngay sau thu hoạch, kèm bón phân và tưới nước, để cây ra đợt lộc mới đồng loạt, sau đó những lộc này già đi và thành cành mang trái vụ sau. Tỉa sai thời điểm, như lúc cây đang phân hoá mầm hoa, có thể cắt mất trái.
Mỗi loài có thói quen ra trái khác nhau: có loài ra trái trên cành non mới mọc, có loài trên cành đã già, có loài như mít ra trái ngay trên thân. Hiểu cây của mình ra trái ở đâu là biết tránh cắt nhầm.
Một mẹo cho người mới: trước khi cắt, đứng lùi ra xa nhìn toàn cây, đánh dấu những cành định cắt bằng dây buộc, rồi đứng nhìn lại lần nữa. Cắt rồi thì không gắn lại được. Tuần này bạn thử đứng dưới tán một cây ăn trái nhà mình lúc trưa, nhìn lên xem nắng có lọt vào giữa tán không.
Câu hỏi thường gặp
Cây có múi nên tỉa như thế nào?
Thường tỉa sau thu hoạch, bỏ cành khô, cành bệnh, cành vượt, cành mọc vào trong và cành sát đất, giữ tán thoáng. Cây có múi ra trái trên cành lộc non nên tỉa giúp kích thích đợt lộc mới đều.
Tỉa cành có làm cây chết không?
Tỉa đúng cách, vừa phải hiếm khi làm cây chết. Tỉa quá nặng, vết cắt lớn không được bảo vệ, cây đang yếu hoặc tỉa vào mùa mưa dầm có thể làm cây suy và nhiễm bệnh.
Cành vượt có nên giữ lại không?
Phần lớn nên bỏ vì chúng làm rối tán và ăn dinh dưỡng. Có lúc người ta giữ một cành vượt có vị trí tốt để uốn thay thế cho một cành già yếu.
Cây già cỗi có thể tỉa trẻ hoá không?
Nhiều loài cây ăn trái có thể đốn trẻ hoá bằng cách cắt bớt cành già theo từng đợt, để cây ra cành mới. Nên làm từ từ qua vài năm và hỏi kinh nghiệm cụ thể của loài cây.
Cắt cành vào mùa mưa có sao không?
Mùa mưa ẩm, vết cắt lâu khô và dễ nhiễm nấm, vi khuẩn. Nếu phải cắt, chọn những ngày khô ráo và xử lý vết cắt lớn để bảo vệ.
