Mỗi loài cây ăn trái có một vùng khí hậu hợp với nó. Vải, mận, đào, hồng cần một mùa đông lạnh để ra hoa nên hợp miền Bắc và vùng núi cao. Sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bòn bon cần ấm áp quanh năm, sợ rét, nên hợp Nam Bộ và một số vùng Tây Nguyên, Đông Nam Bộ. Trồng trái vùng thì cây có thể vẫn sống nhưng ra hoa thất thường, trái kém, hoặc chết vào một đợt rét.
Chào bạn, đây là Nhà Trồng Trọt. Đất nước mình trải dài từ vùng có mùa đông lạnh tới vùng nóng quanh năm, nên cây ăn trái mỗi miền một khác. Tập này mình nói vì sao, để bạn chọn cây cho vườn mình mà không phải chờ mấy năm mới biết sai.
Nhu cầu lạnh: khi cây cần một mùa đông
Một số cây ăn trái có nguồn gốc từ vùng có mùa đông. Chúng cần trải qua một khoảng thời gian trời lạnh để mầm hoa được đánh thức hoặc phân hoá. Không đủ lạnh, cây vẫn xanh nhưng ra hoa ít, rải rác, không đồng loạt.
Vải là ví dụ quen thuộc nhất ở Việt Nam. Vùng trồng vải nổi tiếng là những tỉnh trung du và đồng bằng Bắc Bộ, nơi có mùa đông rõ. Năm nào đông ấm, vải mất mùa. Nhãn lồng Hưng Yên cũng gắn với khí hậu miền Bắc, dù nhãn có những giống thích nghi tốt với miền Nam.
Mận, đào, lê, hồng là những cây ôn đới hoặc cận nhiệt, hợp với vùng núi cao phía Bắc như Mộc Châu, Sa Pa, Bắc Hà, và cao nguyên Lâm Đồng. Trồng ở đồng bằng nóng, chúng rất khó cho trái tốt.
Biết điều này, người trồng ở miền Nam nên thận trọng với những lời quảng cáo giống vải, giống đào cho miền Nam. Có thể có những giống thích nghi hơn, nhưng hãy hỏi kỹ đã có ai trồng thành công ở vùng mình chưa.
Sợ lạnh: sầu riêng, măng cụt và anh em nhiệt đới
Ngược lại, những cây có nguồn gốc nhiệt đới ẩm như sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bòn bon, dừa cần ấm áp quanh năm. Những đợt rét đậm ở miền Bắc có thể làm chúng rụng lá, khô ngọn, thậm chí chết.
Miền Tây Nam Bộ với khí hậu nóng ẩm, đất phù sa, mạng lưới kênh rạch là xứ của những vườn sầu riêng, măng cụt, chôm chôm lâu đời. Đông Nam Bộ và một số vùng Tây Nguyên cũng đã phát triển mạnh sầu riêng, nhờ khí hậu ấm và đất đỏ thoát nước.
Tây Nguyên có độ cao nên đêm mát hơn đồng bằng, có mùa khô rõ rệt. Đây là điều kiện mà cà phê, bơ, sầu riêng ở những độ cao phù hợp phát triển tốt. Nhưng cũng chính mùa khô dài đòi hỏi nước tưới chủ động.
Miền Trung có những vùng có khí hậu đặc thù, nắng nóng, gió Lào, bão lũ. Những cây chịu hạn như nho, táo, thanh long ở Ninh Thuận, Bình Thuận, những vườn bưởi, cam ở các vùng đồi đã thích nghi với khí hậu đó.
Không chỉ khí hậu: đất và nước cũng chọn cây
Đất phù sa ven sông của đồng bằng giàu dinh dưỡng nhưng thấp, dễ ngập, nên vườn cây ăn trái phải lên liếp, đào mương. Đất đỏ bazan Tây Nguyên và Đông Nam Bộ sâu, thoát nước tốt, hợp với cây có rễ sâu sợ úng như sầu riêng, bơ.
Đất cát ven biển miền Trung nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, cần cây chịu hạn và bổ sung hữu cơ nhiều. Đất phèn, đất mặn ở vùng ven biển Nam Bộ hạn chế nhiều loại cây, chỉ những cây chịu được như dừa, một số cây có múi trên đất đã cải tạo mới ổn.
Nguồn nước tưới quyết định cây có qua được mùa khô không. Vùng không chủ động nước thì nên chọn cây chịu hạn tốt.
Vì vậy chọn cây không chỉ hỏi vùng mình nóng hay lạnh, mà còn hỏi đất mình là đất gì, có ngập không, mùa khô có nước không.
Cây đặc sản vùng: có lý do của nó
Nhiều loại trái gắn với tên vùng: vải thiều Thanh Hà, Lục Ngạn, nhãn lồng Hưng Yên, bưởi Đoan Hùng, cam Vinh, bưởi Năm Roi, xoài cát Hoà Lộc, thanh long Bình Thuận. Những cái tên đó hình thành qua nhiều thế hệ, khi giống cây, đất đai, khí hậu và kinh nghiệm của người trồng gặp nhau.
Mang một giống đặc sản đi trồng ở vùng khác, cây có thể vẫn sống, vẫn ra trái, nhưng hương vị thường không giống ở quê gốc. Đất, nước, nhiệt độ ngày đêm đều ảnh hưởng tới vị trái.
Điều đó không có nghĩa là không được thử. Nhiều giống đã di thực thành công. Nhưng nên thử ít trước, theo dõi vài năm, thay vì trồng hàng loạt theo phong trào.
Những năm gần đây có hiện tượng nhiều vùng ồ ạt chuyển sang một loại cây đang được giá. Ngoài chuyện thị trường, câu hỏi kỹ thuật vẫn là cây đó có thật sự hợp đất, hợp nước, hợp khí hậu vùng mình không.
Chọn cây cho vườn nhà: vài câu hỏi trước khi mua
Câu hỏi thứ nhất: cây này có cần lạnh không, có sợ rét không. So với mùa đông vùng mình.
Câu hỏi thứ hai: cây có chịu úng không, chịu hạn không. So với đất và nguồn nước vườn mình.
Câu hỏi thứ ba: hàng xóm, người trong vùng có ai trồng loại này thành công chưa. Một cây sai trái trong vườn hàng xóm là bằng chứng tốt hơn mọi tờ quảng cáo.
Câu hỏi thứ tư: cây cao bao nhiêu khi trưởng thành, vườn có đủ chỗ không. Tuần này, bạn thử đi một vòng xóm, xem những cây ăn trái nào đang sai trái nhất trong vùng mình. Danh sách đó là gợi ý đầu tiên cho vườn bạn.
Câu hỏi thường gặp
Miền Nam có trồng được vải không?
Có thể trồng nhưng vải thường ra hoa thất thường vì thiếu lạnh. Một số giống và kỹ thuật xử lý có thể giúp, nhưng khó cho trái ổn định như ở miền Bắc.
Miền Bắc trồng sầu riêng được không?
Sầu riêng rất nhạy với rét, những đợt rét đậm ở miền Bắc dễ làm cây hại nặng. Trồng thử trong vườn nhà ở vị trí kín gió, ấm có thể sống, nhưng khó cho trái tốt.
Cây ăn trái nào dễ trồng ở hầu hết các vùng?
Ổi, chuối, đu đủ, mít, chanh thích nghi khá rộng, trồng được ở nhiều vùng trong nước. Dù vậy vẫn cần đất thoát nước và giống phù hợp.
Trồng cây ăn trái trên vùng núi cao cần lưu ý gì?
Vùng cao có đêm lạnh, có khi sương muối, hợp với cây ôn đới và cận nhiệt như mận, đào, lê, hồng, nhưng hại cây nhiệt đới. Đất dốc cần chống xói mòn.
Biến đổi khí hậu có làm thay đổi vùng trồng không?
Mùa đông ấm hơn, hạn mặn, mưa thất thường đang ảnh hưởng tới nhiều vùng trồng. Người trồng nên theo dõi thông tin của ngành nông nghiệp và cân nhắc giống chống chịu tốt hơn.
